🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:18:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शृङ्खल
śṛṅkhala
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शृङ्खल m. n. (derivation doubtful) a chain, fetter (esp. for confining the feet of an elephant), Ragh.; Pur.
a man's belt, L.
a measuring chain, MW.
शृङ्खल f(आ and ई). See below.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1087,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शृंखलः --ला --लं [शृंगात् प्राधान्यात् स्खल्यते अमेन पृषो० Tv.] 1 An ironchain, fetter. --2 A chain, fetter in general (fig. also); Bk. 9. 90; लीलाकटाक्षमालाशृंखलाभिः Dk.; संसारवासनाबद्धशृंखलां Gīt. 3. --3 A chain for tying the feet of an elephant; स्तंबेरमा मुखरशृंखलकर्षिणस्ते R. 5. 72; Ki. 7. 31. --4 A chain or belt worn round the waist. --5 A measuring chain. --6 A chain, series, succession. --Comp. --यमकं a variety of Yamaka; see Ki. 15. 42.
शृंखलः --ला --लं [शृंगात् प्राधान्यात् स्खल्यते अमेन पृषो० Tv.] 1 An ironchain, fetter. --2 A chain, fetter in general (fig. also); Bk. 9. 90; लीलाकटाक्षमालाशृंखलाभिः Dk.; संसारवासनाबद्धशृंखलां Gīt. 3. --3 A chain for tying the feet of an elephant; स्तंबेरमा मुखरशृंखलकर्षिणस्ते R. 5. 72; Ki. 7. 31. --4 A chain or belt worn round the waist. --5 A measuring chain. --6 A chain, series, succession. --Comp. --यमकं a variety of Yamaka; see Ki. 15. 42.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1053-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शृङ्खल पु० शृङ्गात् प्राधान्यात् स्खल्यतेऽनेन पृषो० । निगडे २ लौहमये ३ पादबन्धने च हेमच० । ४ कट्याभरणे अमरः ५ पुंस्कटीवस्त्रबन्धने मेदि० । तत्रार्थे स्त्रीत्वमपि टाप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5137,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शृङ्खलः, त्रि, पुंसां कट्याभरणम् । गोट् इति भाषा ॥ हस्त्यादीनां लौहमयपादबन्धोपकरणम् आँदु इति दाँडुका इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । उन्दुकः २ निगडः ३ । इत्यमरः ॥ शृङ्खला ४ । इति तट्टीकायां भरतः ॥ (यथा, रघुः । ५ । ७२ । “शय्यां जहात्युभयपक्षविनीतनिद्राः स्तम्बेरमा मुखरशृङ्खलकर्षिणस्ते ॥”) लौहरज्जुः । शिकल वेडि इत्यादि भाषा ॥ बन्धनम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-133-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें