🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:50:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निगदः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निगदः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निगदः

अर्थ: सस्वर पाठ, स्तुति पाठ

संस्कृत: गदनम् · पर्याय: निगाद

व्युत्पत्ति: नि + गद् + अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निगद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. गद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + गद् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निगद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिगदःनिगदौनिगदाः
द्वितीयानिगदम्निगदौनिगदान्
तृतीयानिगदेननिगदाभ्याम्निगदैः
चतुर्थीनिगदायनिगदाभ्याम्निगदेभ्यः
पञ्चमीनिगदात् / निगदाद्निगदाभ्याम्निगदेभ्यः
षष्ठीनिगदस्यनिगदयोःनिगदानाम्
सप्तमीनिगदेनिगदयोःनिगदेषु
सम्बोधनहे निगदहे निगदौहे निगदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निगद
निगद
nigada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निगद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भाषण । कथन ।
२. ऊँचे स्वर से किया हुआ जप ।
३. मंत्र जो ऊंचे स्वर से जपा जाय (को॰) ।
४. बिना अर्थ जाने रटना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚गद m. reciting, audible recitation, a prayer or sacrificial formula recited aloud, Br.; ŚrS. &c.
mention, mentioning, Bādar.
speech, discourse, W.
N. of wk.
नि-˚गद m. n. a partic. potion, Car.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (545,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निगदः, निगादः 1 Recitation, audible recitation of prayers. --2 A prayer repeated aloud. --3 Speech, discourse. --4 Learning anything without knowing the meaning; यदधीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्द्यते Nir. --5 Mention, mentioning; इति निगदेनैव व्याख्यातम्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0619-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निगद पु० नि + गद--अच् । १ भाषणे २ शब्दमात्रे च अमरः । “यद्गृहीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्द्यते” ऋ० भाष्यधृत- मन्त्रः । “निगदस्तु जनैर्वेद्यः” आगमोक्ते ३ जपे च । कर्मणि घञ् । उच्चैर्जप्ये ४ मन्त्रे च “य एवात्र मन्त्रो यो निगदः” शत० व्रा० ११ । २ । १६ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4058,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निगदः, पुं, (नि + गद भाषे + “नौ गदनदपठ- स्वनः ।” ३ । ३ । ६४ । इति अप् ।) भाष- णम् । कथनम् । तत्पर्य्यायः । निगादः २ । इत्यमरः । ३ । २ । १२ ॥ (यथा, भागवते । ५ । ३ । १६ । “इति निगदेनाभिष्टूयमानो भगवाननिमिष- र्षभो वर्षधवाभिवादिताभिवन्दितचरणः सदय- मिदमाह ॥”) उच्चैर्ज्जपः । यथा । निगदस्तु जनैर्वेद्य इत्यागमः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-877-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निगदःनिगद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + गद् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निगदः 📚 ➤ सस्वर पाठ, स्तुति पाठ
संस्कृत: गदनम् · पर्याय: निगाद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निगद 📚भाषण । कथन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निगद
कहना (३.२.१२) — निगाद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • निगदः: नि + गद् + अप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें