🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:59:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निनयन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निनयन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निनयन

अर्थ: ल्युट् अनुष्ठान

व्युत्पत्ति: नि + नी +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निनयन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नयन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + नय् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निनयन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिनयनम्निनयनेनिनयनानि
द्वितीयानिनयनम्निनयनेनिनयनानि
तृतीयानिनयनेननिनयनाभ्याम्निनयनैः
चतुर्थीनिनयनायनिनयनाभ्याम्निनयनेभ्यः
पञ्चमीनिनयनात् / निनयनाद्निनयनाभ्याम्निनयनेभ्यः
षष्ठीनिनयनस्यनिनयनयोःनिनयनानाम्
सप्तमीनिनयनेनिनयनयोःनिनयनेषु
सम्बोधनहे निनयनहे निनयनेहे निनयनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निनयन
निनयन
ninayana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निनयन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. निष्पादन ।
२. प्रणीता के जल को कुश से यज्ञ को वेदो पर छिड़कने का कार्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-नयन ˚यनीय. See नि-नी below.
नि-˚नयन n. pouring down or out, Kauś. (cf. स्वधा-न्˚)
carrying out, performance, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (549,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निनयनं See under निनी.
निनयनं 1 Performance. --2 Performing, accomplishing. --3 Pouring out.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0622-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निनयन न० नि + नी--ल्युट् । १ निष्पादने “नाभिव्याहारयेत् ब्रह्म स्वधानिनयनादृते” मनुः “निनयनं निष्पादनम्” कुल्लू० । २ परासेचने च निपूर्वकस्य नयतेः परिषेकार्थ- त्वात् तथात्वम् । “वर्हिषि पूर्णपात्रं निगयेत्” आश्व० गृ० सू० १ । १० । २३ “निनयेत् सिञ्चेदित्यर्थः नारा० “एषो- ऽवभृथः” ४ सू० “यदिदं पूर्णपात्रनिनयनं एषोऽस्य कर्मणोऽवभृथो भवति” नारा० “उदकं चमसं निनयेयुः” द्राह्मा० सू० “निनयेयुः परासिञ्चेयुः” ताण्ड्य० ब्रा० भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4069,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निनयननिनयन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नयन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + नय् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निनयन 📚 ➤ ल्युट् अनुष्ठान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निनयन 📚निष्पादन🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें