🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:49:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निमीलन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निमीलन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निमीलन

अर्थ: पलकें बन्द करना, झपकना

व्युत्पत्ति: नि + मील् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निमीलन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मीलन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + मील् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निमीलन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिमीलनम्निमीलनेनिमीलनानि
द्वितीयानिमीलनम्निमीलनेनिमीलनानि
तृतीयानिमीलनेननिमीलनाभ्याम्निमीलनैः
चतुर्थीनिमीलनायनिमीलनाभ्याम्निमीलनेभ्यः
पञ्चमीनिमीलनात् / निमीलनाद्निमीलनाभ्याम्निमीलनेभ्यः
षष्ठीनिमीलनस्यनिमीलनयोःनिमीलनानाम्
सप्तमीनिमीलनेनिमीलनयोःनिमीलनेषु
सम्बोधनहे निमीलनहे निमीलनेहे निमीलनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निमीलन
निमीलन
nimīlana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निमीलन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पलक मारना । निमेष । उ॰—नेत्र निमीलन करती माने प्रकृति प्रबुद्ध लगो होने ।—कामायनी, पृ॰ २३ ।
२. मरण ।
३. पलक मारने भर का समय । पल । क्षण ।
४. ज्योतिष । के अनुसार पूर्ण या खग्रास ग्रहण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚मीलन n. shutting the eyes, Kāv. (met. = death, L.)
closing (of a flower), Sāh. (cf. पद्म-)
(in astron.) complete obscuration, a total eclipse, Sūryas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (551,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निमीलनं 1 Shutting the eyelids, winking; नयननिमीलनखिन्नया यया ते Gīt. 4; Amaru. 33. --2 Closing the eyes in death, death. --3 (In astr.) Total eclipse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0624-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निमीलन न० नि + मील--भावे ल्युट् । १ नेत्रनिमेपरूपव्वा- पारे २ पक्ष्यसङ्कोचने आधारे ल्युट् । ३ मरणे हेमच० । ४ अविकाशे “अप्ताप्य च भवेत् पसादेवं वापि निमी- लनात्” सू० सि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4075,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निमीलनं, क्ली, (निमीलत्यनेनेति । नि + मील + करणे ल्युट् ।) मरणम् । (नि + मील + भावे ल्युट् ।) निमेषः । इति हेमचन्द्रः । ३ । २४२ ॥ (यथा, कलाविलासे । १ । ४७ । “नयननिमीलनमूलः सुचिरं स्नानार्द्रचूलजल- सिक्तः । दम्भतरुः शुचिकुसुमः सुखशतशाखाशतैः फलितः ॥” कालविशेषः । यथा, सूर्य्यसिद्धान्ते । ४ । १७ । “तद्वदेव विमर्दार्द्धनाडिकाहीनसंयुते । निमीलनोन्मीलनाख्ये भवेतां सकलग्रहे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-885-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "निमीलन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निमीलननिमीलन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मीलन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + मील् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निमीलन 📚 ➤ पलकें बन्द करना, झपकना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निमीलन 📚पलक मारना । निमेष🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬