🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:46:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नियत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नियत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नियत्

अर्थ: जाना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + इ + शतृ
  2. यत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + इ + शतृ
  3. यत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + इ + शतृ

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — यत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायत् / यद्यतीयन्ति
द्वितीयायत् / यद्यतीयन्ति
तृतीयायतायद्भ्याम्यद्भिः
चतुर्थीयतेयद्भ्याम्यद्भ्यः
पञ्चमीयतःयद्भ्याम्यद्भ्यः
षष्ठीयतःयतोःयताम्
सप्तमीयतियतोःयत्सु
सम्बोधनहे यत् / हे यद्हे यतीहे यन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — इ (अदादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमएतिइतःयन्ति
मध्यमएषिइथःइथ
उत्तमएमिइवःइमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: एति · लिट्: इयाय · लुट्: एता · लृट्: एष्यति · लोट्: इतात् · लङ्: ऐत् · विधिलिङ्: इयात् · आशीर्लिङ्: ईयात् · लुङ्: अगात् · लृङ्: ऐष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: एता · यत्: एयः · तव्य: एतव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: इतः · क्तवतु: इतवान् · शतृ: यन् · स्य-शतृ: एष्यन् · क्त्वा: इत्वा · ल्यप्: प्रेत्य · तुमुन्: एतुम् · णमुल्: आयम् · क्तिन्: इति · क्वसु: ईयिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यत्
यत्
yat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यत् सर्व [सं॰] जो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यत् mfn. (pr. p. of √ 5. इ) going, moving, RV. &c. &c. (अब्दे यति, in this year, L.)
2. यत् cl. 1. Ā. (prob. connected with √ यम् and orig. meaning, ‘to stretch’, Dhātup. ii, 29) यतते (Ved. and ep. also P. ˚ति; p. यतमान, यतान and यतान, RV.; pf. येते, 3. pl. येतिरे, ib. &c.; aor. अयतिष्ट, Br.; fut. यतिष्यते, Br., ˚ति, MBh.; inf. यतितुम्, MBh.; ind.p. -यत्य, MBh.), (P.) to place in order, marshal, join, connect, RV.; (P. or Ā.) to keep pace, be in line, rival or vie with (instr.), ib.; (Ā.) to join (instr.), associate with (instr.), march or fly together or in line, ib.; to conform or comply with (instr.), ib.; to meet, encounter (in battle), ib.; Br.; to seek to join one's self with, make for, tend towards (loc.), ib.; to endeavour to reach, strive after, be eager or anxious for (with loc. dat. acc. with or without प्रति, once with gen.; also with अर्थे, अर्थाय, अर्थम् and हेतोस् ifc.; or with inf.), Mn.; MBh.; Kāv. &c.; to exert one's self, take pains, endeavour, make effort, persevere, be cautious or watchful, ib.; to be prepared for (acc.), R. : Caus. (or cl. 10. Dhātup. xxxiii, 62) यातयति (or ˚ते; aor. अयीयतत्; Pass. यात्यते), to join, unite (Ā. intrans.), RV.; to join or attach to (loc.) P. PañcavBr.; to cause to fight, AitBr.; to strive to obtain anything (acc.) from (abl.), Mālav.; ; (rarely Ā.) to requite, return, reward or punish, reprove (as a fault), RV. &c. &c. (Ā.) to surrender or yield up anything (acc.) to (acc. or gen.), MBh.; (P. Ā.) to distress, torture, vex, annoy, BhP.; accord. to Dhātup. also निकारे (others निराकारे or खेदे) and उपस्कारे: Desid. यियतिषते Gr.: Intens. यायत्यते and यायत्ति, ib.
यत् in comp. for यद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (840,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यत् {c1c} A. (यतते, यतित) 1 To attempt, endeavour, strive, try (usually with inf. or dat.); सर्वः कल्ये वयसि यतते लब्धुमर्थान् कुटुंबी V. 3. 1. --2 To strive after, be eager or anxious for, long for; या न ययौ प्रियमन्यवधूभ्यः सारतरागमना यतमानं Śi. 4. 45; R. 9. 7. --3 To exert oneself, persevere, labour. --4 To observe caution, be watchful; Bg. 2. 60. --5 Ved. To excite, stir up, rouse. --6 To join, associate with. --7 To go, proceed. --Caus. (यातयति-ते) 1 To return, repay, requite, recompense, restore. --2 To despise, censure. --3 To encourage, animate. --4 To torture, distress, annoy. --5 To prepare, elaborate. --6 Ved. To join, [] unite. --7 To cause to be returned or restored.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0885-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यत्, ई ङ यत्ने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-अक०-सेट् । अनिड्निष्ठः ।) ई, यत्तः । ङ, यतते पठितुं शिष्यः । इति दुर्गादासः ॥
यत्, क खेदोपस्करयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) खेद इह ताडनम् । क, यातयति पुत्त्रं पिता ताडयति इत्यर्थः । यातयति गृहं गृहिणी उपस्करोति इत्यर्थः । निरः प्रत्यर्पणे । प्रत्यर्पणं परीवर्त्तः । निर्यात- यति धान्येन माषान् लोकः धान्यं दत्त्वा माषान् गृह्णाति इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
यत्, व्य, हेतुः । यस्मात् । इत्यमरः । ३ । ४ । ३ ॥ (यथा, उत्तररामचरिते । “अत्र स्थिता तृणमदात् बहुशो यदेभ्यः सीता ततो हरिणकैर्न विमुच्यते स्म ॥”)
यत्, [द्] त्रि, (यजति सर्व्वैः पदार्थैः सह सङ्गतो भवतीति । यज् + “त्यजितनियजिभ्यो डित् ।” उणा० १ । १३१ । इति अदिः डित् ।) बुद्धिस्थ- त्वोपलक्षितधर्म्मावच्छिन्नम् । इति न्यायमतं सिद्धान्तकौमुद्युणादिवृत्तिश्च ॥ ये इति भाषा ॥ (एकविंशतिविभक्तिषु पुंलिङ्गे तस्य रूपाणि यथा, यः १ यौ २ ये ३ । प्रथमा । यम् ४ यौ ५ यान् ६ । द्बितीया । येन ७ याभ्याम् ८ यैः ९ । तृतीया । यस्मै १० याभ्याम् ११ येभ्यः १२ । चतुर्थी । यस्मात् १३ याभ्याम् १४ येभ्यः १५ । पञ्चमी । यस्य १६ ययोः १७ येषाम् १८ । षष्ठी । यस्मिन् १९ ययोः २० येषु २१ । सप्तमी ॥ * ॥ स्त्रीलिङ्गे तस्य रूपाणि यथा, या १ ये २ याः ३ । प्रथमा । याम् ४ ये ५ याः ६ । द्वितीया । यया ७ याभ्याम् ८ याभिः ९ । तृतीया । यस्यै १० याभ्याम् ११ याभ्यः १२ । चतुर्थी । यस्याः १३ याभ्याम् १४ याभ्यः १५ । पञ्चमी । यस्याः १६ ययोः १७ यासाम् १८ । षष्ठी । यस्याम् १९ ययोः २० यासु २१ । सप्तमी ॥ * ॥ क्लीवलिङ्गे तस्य रूपाणि । यत् १ ये २ यानि ३ । प्रथमा । यत् ४ ये ५ यानि ६ । द्बितीया । शेषः पुंवत् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-010-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नियत्यत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + इ + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: यत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + इ + शतृ | यत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नि + इ + शतृ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नियत् 📚 ➤ जाना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यत् 📚सर्व जो🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नियत्: नि + इ + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें