🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:06:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यत्
yat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यत् सर्व [सं॰] जो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यत् mfn. (pr. p. of √ 5. इ) going, moving, RV. &c. &c. (अब्दे यति, in this year, L.)
2. यत् cl. 1. Ā. (prob. connected with √ यम् and orig. meaning, ‘to stretch’, Dhātup. ii, 29) यतते (Ved. and ep. also P. ˚ति; p. यतमान, यतान and यतान, RV.; pf. येते, 3. pl. येतिरे, ib. &c.; aor. अयतिष्ट, Br.; fut. यतिष्यते, Br., ˚ति, MBh.; inf. यतितुम्, MBh.; ind.p. -यत्य, MBh.), (P.) to place in order, marshal, join, connect, RV.; (P. or Ā.) to keep pace, be in line, rival or vie with (instr.), ib.; (Ā.) to join (instr.), associate with (instr.), march or fly together or in line, ib.; to conform or comply with (instr.), ib.; to meet, encounter (in battle), ib.; Br.; to seek to join one's self with, make for, tend towards (loc.), ib.; to endeavour to reach, strive after, be eager or anxious for (with loc. dat. acc. with or without प्रति, once with gen.; also with अर्थे, अर्थाय, अर्थम् and हेतोस् ifc.; or with inf.), Mn.; MBh.; Kāv. &c.; to exert one's self, take pains, endeavour, make effort, persevere, be cautious or watchful, ib.; to be prepared for (acc.), R. : Caus. (or cl. 10. Dhātup. xxxiii, 62) यातयति (or ˚ते; aor. अयीयतत्; Pass. यात्यते), to join, unite (Ā. intrans.), RV.; to join or attach to (loc.) P. PañcavBr.; to cause to fight, AitBr.; to strive to obtain anything (acc.) from (abl.), Mālav.; ; (rarely Ā.) to requite, return, reward or punish, reprove (as a fault), RV. &c. &c. (Ā.) to surrender or yield up anything (acc.) to (acc. or gen.), MBh.; (P. Ā.) to distress, torture, vex, annoy, BhP.; accord. to Dhātup. also निकारे (others निराकारे or खेदे) and उपस्कारे: Desid. यियतिषते Gr.: Intens. यायत्यते and यायत्ति, ib.
यत् in comp. for यद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (840,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यत् {c1c} A. (यतते, यतित) 1 To attempt, endeavour, strive, try (usually with inf. or dat.); सर्वः कल्ये वयसि यतते लब्धुमर्थान् कुटुंबी V. 3. 1. --2 To strive after, be eager or anxious for, long for; या न ययौ प्रियमन्यवधूभ्यः सारतरागमना यतमानं Śi. 4. 45; R. 9. 7. --3 To exert oneself, persevere, labour. --4 To observe caution, be watchful; Bg. 2. 60. --5 Ved. To excite, stir up, rouse. --6 To join, associate with. --7 To go, proceed. --Caus. (यातयति-ते) 1 To return, repay, requite, recompense, restore. --2 To despise, censure. --3 To encourage, animate. --4 To torture, distress, annoy. --5 To prepare, elaborate. --6 Ved. To join, [] unite. --7 To cause to be returned or restored.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0885-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यत्, ई ङ यत्ने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-अक०-सेट् । अनिड्निष्ठः ।) ई, यत्तः । ङ, यतते पठितुं शिष्यः । इति दुर्गादासः ॥
यत्, क खेदोपस्करयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) खेद इह ताडनम् । क, यातयति पुत्त्रं पिता ताडयति इत्यर्थः । यातयति गृहं गृहिणी उपस्करोति इत्यर्थः । निरः प्रत्यर्पणे । प्रत्यर्पणं परीवर्त्तः । निर्यात- यति धान्येन माषान् लोकः धान्यं दत्त्वा माषान् गृह्णाति इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
यत्, व्य, हेतुः । यस्मात् । इत्यमरः । ३ । ४ । ३ ॥ (यथा, उत्तररामचरिते । “अत्र स्थिता तृणमदात् बहुशो यदेभ्यः सीता ततो हरिणकैर्न विमुच्यते स्म ॥”)
यत्, [द्] त्रि, (यजति सर्व्वैः पदार्थैः सह सङ्गतो भवतीति । यज् + “त्यजितनियजिभ्यो डित् ।” उणा० १ । १३१ । इति अदिः डित् ।) बुद्धिस्थ- त्वोपलक्षितधर्म्मावच्छिन्नम् । इति न्यायमतं सिद्धान्तकौमुद्युणादिवृत्तिश्च ॥ ये इति भाषा ॥ (एकविंशतिविभक्तिषु पुंलिङ्गे तस्य रूपाणि यथा, यः १ यौ २ ये ३ । प्रथमा । यम् ४ यौ ५ यान् ६ । द्बितीया । येन ७ याभ्याम् ८ यैः ९ । तृतीया । यस्मै १० याभ्याम् ११ येभ्यः १२ । चतुर्थी । यस्मात् १३ याभ्याम् १४ येभ्यः १५ । पञ्चमी । यस्य १६ ययोः १७ येषाम् १८ । षष्ठी । यस्मिन् १९ ययोः २० येषु २१ । सप्तमी ॥ * ॥ स्त्रीलिङ्गे तस्य रूपाणि यथा, या १ ये २ याः ३ । प्रथमा । याम् ४ ये ५ याः ६ । द्वितीया । यया ७ याभ्याम् ८ याभिः ९ । तृतीया । यस्यै १० याभ्याम् ११ याभ्यः १२ । चतुर्थी । यस्याः १३ याभ्याम् १४ याभ्यः १५ । पञ्चमी । यस्याः १६ ययोः १७ यासाम् १८ । षष्ठी । यस्याम् १९ ययोः २० यासु २१ । सप्तमी ॥ * ॥ क्लीवलिङ्गे तस्य रूपाणि । यत् १ ये २ यानि ३ । प्रथमा । यत् ४ ये ५ यानि ६ । द्बितीया । शेषः पुंवत् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-010-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें