🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:26:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नियमनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नियमनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नियमनः

अर्थ: अवरोध करना, शासन में रखना, नियन्त्रण करना, दमन करना

अंग्रेज़ी: subduing, taming, overpowering, Hariv.

व्युत्पत्ति: नि + यम् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नियमन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नियमन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानियमनःनियमनौनियमनाः
द्वितीयानियमनम्नियमनौनियमनान्
तृतीयानियमनेननियमनाभ्याम्नियमनैः
चतुर्थीनियमनायनियमनाभ्याम्नियमनेभ्यः
पञ्चमीनियमनात् / नियमनाद्नियमनाभ्याम्नियमनेभ्यः
षष्ठीनियमनस्यनियमनयोःनियमनानाम्
सप्तमीनियमनेनियमनयोःनियमनेषु
सम्बोधनहे नियमनहे नियमनौहे नियमनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नियमन
नियमन
niyamana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नियमन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ नियमित, नियम्य]
१. नियमबद्ब करने का कार्य । कायदा बाँधना ।
२. शासन ।
३. दमन । निग्रह (को॰) ।
४. किसी के लिये वह विधान जिससे उसके सिवा अन्य का वारण हो सके (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚यमन mfn. subduing, taming, overpowering, Hariv.
नि-˚यमन n. the act of subduing &c., MBh.; Kāv. &c.
restriction, limitation, definition, Rājat.; Kpr.; Sāh.
precept, fixed practice or rule, W.
coercion, humiliation, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (552,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नियमनं 1 Checking, punishing; restraining, subduing; नियमनादसतां च नराधिपः R. 9. 6. --2 Restriction, limitation. --3 Humiliation. --4 A precept, fixed rule. --5 Binding, tying down.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0625-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियमन न० नि + यम--भावे ल्युट् । १ नियमशब्दार्थे २ निग्रहे ३ बन्धे “नियमनादसतां च नराधिपः” रघुः इतरनिवारण- रूपे ४ परिसंख्यार्थे च “युग्माग्निकृतभूतानि षण्मुन्योर्व- सुरन्ध्रयोः । रुद्रेण द्वादशी युक्ता चतुर्दश्या च पूर्णिमा । प्रतिपदाप्यमावास्या तिथ्योर्युग्मं महाफलम् । एतद्व्यस्तं महाघोरं हन्ति पुण्यं पुराकृतम्” निगमवाक्यतात्पर्य्य कथने “एतत्प्रयोजनं तु तिथिविशेषविहिते कर्मणि तिथिखण्डविशेषनियमनम्” ति० त० रघु० । एतदुपदर्शित खण्डविशेषतिथावेव कुर्य्यान्नेतरत्रेति परिसंख्यातुल्यत्वं गम्यते । नियमपरत्वे विपरीतकरणे दोषाभावप्रसङ्गात् मियमे इतरसंवलनस्य शास्त्रार्थत्वात् नचैद्युक्तम् इतरत्र करणे निन्दाश्रवणात् । अतः परिसंख्याकार्य्य- कारीह नियमनमिति स्थितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4079,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियमनं, क्ली, (नि + यम + भावे ल्युट् ।) नियमः । यथा । “न तत्राभिधानियमनात्तस्याः ।” इति [] काव्यप्रकाशे द्बितीयोल्लासः ॥ बन्धनम् । यथा । बलेर्न्नियमनमित्युद्भटः ॥ (निग्रहः । यथा, रघुः । ९ । ६ । “समतया वसुवृष्टिविसर्ज्जनै- र्नियमनादसताञ्च नराधिपः ॥” नियच्छतीति । नि + यम + ल्युः । नियामके, त्रि । यथा, हरिवंशे । १८१ । ५३ । “दक्षयज्ञविनाशाय बलेर्नियमनाय च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-886-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नियमन" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नियमनःनियमन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नियमनः 📚 ➤ अवरोध करना, शासन में रखना, नियन्त्रण करना, दमन करना
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): subduing, taming, overpowering, Hariv.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नियमन 📚नियमबद्ब करने का कार्य । कायदा बाँधना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नियमनः: नि + यम् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें