🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:12:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नियोगः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नियोगः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नियोगः

अर्थ: किसी काम में लगाना, उपयोग, प्रयोग

व्युत्पत्ति: नि + युज् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नियोग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नियोग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानियोगःनियोगौनियोगाः
द्वितीयानियोगम्नियोगौनियोगान्
तृतीयानियोगेननियोगाभ्याम्नियोगैः
चतुर्थीनियोगायनियोगाभ्याम्नियोगेभ्यः
पञ्चमीनियोगात् / नियोगाद्नियोगाभ्याम्नियोगेभ्यः
षष्ठीनियोगस्यनियोगयोःनियोगानाम्
सप्तमीनियोगेनियोगयोःनियोगेषु
सम्बोधनहे नियोगहे नियोगौहे नियोगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नियोग
नियोग
niyoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नियोग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नियोजित करने का कार्य । किसी काम में लगाना । तैनाती । मुकर्रंरी ।
२. प्रेरणा ।
३. अवधारण ।
४. मनु के अनुसार प्राचीन आर्यों की एक प्रथा जिसके अनुसार यदि किसी स्त्री का पति न हो तो या उसे अपने पति से संतान न होती हो ती वह अपने देवर या पति के और किसी गोत्रज से संतान उत्पन्न करा लेती थी । पर कलि में यह रिति वर्जित है ।
५. आज्ञा ।
६. निश्चय ।
७. वह आपत्ति जिसमें यह निश्चय हो कि इसी एक उपाय से यह आपत्ति दूर होगी, दूसरे से नहीं । (कौटि॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚योग m. tying or fastening to (cf. -पाश below)
employment, use, application, Lāṭy.; Mṛcch.
injunction, order, command (˚गात् ind., or ˚गेन ind. by order of, ifc.), commission, charge, appointed task or duty, business (esp. the appointing a brother or any near kinsman to raise up issue to a deceased husband by marrying his widow), Mn. (esp. ix, 59 &c.); MBh.; Kāv.; Suśr. &c.
necessity (˚गेन ind. necessarily, certainly, surely, Ragh.), obligation, fate, destiny, Kāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (552,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नियोगः 1 Employment, use, application. --2 An injunction, order, command, direction, commission, charge, appointed task or duty, any business committed to one's care; यः सावज्ञो माधवश्रीनियोगे M. 5. 8; मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे R. 5. 11; अथवा नियोगः खल्वीदृशो मंदभाग्यस्य U. 1; आज्ञापयतु को नियोगोनुष्ठीयतामिति Ś. 1; त्वमपि स्वनियोगमशून्यं कुरु ‘go about your own business’, ‘do your appointed duty’, (frequently occurring in plays, and used as a courteous way of asking servants to withdraw). --3 Fastening or attaching to. --4 Necessity, obligation; तत्सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्रमुखः R. 17. 49. --5 Effort, exertion. --6 Certainty, ascertainment. --7 A practice prevalent in ancient times which permitted a childless widow to have intercourse with the brother or any near kinsman of her deceased husband to raise up issue to him, the son so born being called क्षेत्रज; cf. Ms. 9. 59: --देवराद्वा सपिंडाद्वा स्त्रिया सम्यङ् नियुक्तया । प्रजेप्सिताधिगंतव्या संतानस्य परिक्षये ॥; see 60, 65 also. (Vyāsa begot पांडु and धृतराष्ट्र on the widows of विचित्रवीर्य in this way).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0626-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियोग पु० नि + युज--घञ् कुत्वम् । १ प्रेरणे इष्टसाधनत्वादि बोधनेन २ प्रवर्त्तने नियोज्यशब्दे दृश्यम् । ३ आज्ञायाम् ४ अवकॢप्तौ अवधारणे तच्चावधारणम् अन्ययोगव्यव- च्छेदार्थकम् । “एवानियोगे” सुग्ध० । अनियोगे अन- वकॢप्तावित्यर्थः “तत्सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः” रघुः । पुत्रोत्पादनाय विधवायाः ५ नियोजने च । नियोगप्रकारश्च क्षेत्रजशब्दे २४०६ पृ० दृश्यः । “उक्तो नियोगो मनुना निषिद्धः स्वयमेव हि” वृहस्पतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4080,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियोगः, पुं, (नि + युज् + घञ् ।) अवधारणम् । इति दुर्गादासः ॥ (निश्चयः । यथा, रघुः । १७ । ४९ । “तत् सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः ॥”) आज्ञा । इति हेमचन्द्रः । २ । १९० ॥ (यथा, रामायणे । २ । २१ । ४९ । “त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया । पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष घर्म्मः सनातनः ॥” अपुत्त्रभ्रातृपत्नीपुत्त्रार्थं नियोजनम् । यथा, मनुः । ९ । ६२ । “विधवायां नियोगार्थे निर्व्वृत्ते तु यथाविधि । गुरुवच्च स्नुषावच्च वर्त्तेयातां परस्परम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-887-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नियोग" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नियोगःनियोग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नियोगः 📚 ➤ किसी काम में लगाना, उपयोग, प्रयोग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नियोग 📚नियोजित करने का कार्य । किसी काम में लगाना । तैनाती । मुकर्रंरी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें