🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:45:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नियोजन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नियोजन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नियोजन

अर्थ: जकड़ना, संलग्न करना

व्युत्पत्ति: नि + युज् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नियोजन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नियोजन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानियोजनम्नियोजनेनियोजनानि
द्वितीयानियोजनम्नियोजनेनियोजनानि
तृतीयानियोजनेननियोजनाभ्याम्नियोजनैः
चतुर्थीनियोजनायनियोजनाभ्याम्नियोजनेभ्यः
पञ्चमीनियोजनात् / नियोजनाद्नियोजनाभ्याम्नियोजनेभ्यः
षष्ठीनियोजनस्यनियोजनयोःनियोजनानाम्
सप्तमीनियोजनेनियोजनयोःनियोजनेषु
सम्बोधनहे नियोजनहे नियोजनेहे नियोजनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नियोजन
नियोजन
niyojana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नियोजन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ नियोजित, नियोज्य, नियुक्त]
१. किसी काम में लगाना । तैनात या मुकर्रर करना । प्रेरणा ।
२. स्थिर करना । एक सीमा में, जो अधिक या अत्यंत कम न हो, ठहराना । सीमित करना । जैसे, परिवार नियोजन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚योजन n. the act of tying or fastening (as to the sacrificial post), ŚBr.
that with which anything is tied or fastened, AV.
enjoining, urging, impelling, commanding, directing, appointing to (loc.), MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (552,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नियोजनं 1 Fastening, attaching. --2 Ordering, prescribing. --3 Urging, impelling. --4 Appointing. --5 Ved. That with which anything is tied. --नी A halter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0626-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियोजन न० नि + युज--भावे ल्युट् । १ प्रेरणे २ प्रवर्त्तने भृत्यादेः कर्मकरणाय ३ उपदेशात्मकव्यापारे “नियोजन- कालेऽष्टाचत्वारिंशतमाद्यानग्निष्ठे” कात्या० श्रौ० २१ । १ । ८ । ४ नितरां योजने च “पाशं कृत्वा प्रतिमुञ्जत्यथातो नि- योजनस्यैव” शत० व्रा० ३ । ७ । ३ । १३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4080,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियोजनं, क्ली, (नि + युज + ल्युट् ।) नियोगः । (यथा, महाभारते । १२ । ३६४ । २ । “स्मरणीयोऽस्मि भवता संप्रेषणनियोजनैः ॥”) प्रेरणम् । यथा । त्वयैतत् क्रियतामिति क्रियासु नियोजनं प्रेरणम् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-887-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नियोजन" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नियोजननियोजन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नियोजन 📚 ➤ जकड़ना, संलग्न करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नियोजन 📚किसी काम में लगाना । तैनात या मुकर्रर करना । प्रेरणा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें