🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:47:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निरामय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निरामय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निरामय

अर्थ: रोगमुक्त, स्वस्थ, नीरोग, भला-चंगा

संस्कृत: पर्याय: वार्त, कल्य, उल्लाघ

व्युत्पत्ति: निर्-आमय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निरामय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. निरामय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निरामय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिरामयःनिरामयौनिरामयाः
द्वितीयानिरामयम्निरामयौनिरामयान्
तृतीयानिरामयेणनिरामयाभ्याम्निरामयैः
चतुर्थीनिरामयायनिरामयाभ्याम्निरामयेभ्यः
पञ्चमीनिरामयात् / निरामयाद्निरामयाभ्याम्निरामयेभ्यः
षष्ठीनिरामयस्यनिरामययोःनिरामयाणाम्
सप्तमीनिरामयेनिरामययोःनिरामयेषु
सम्बोधनहे निरामयहे निरामयौहे निरामयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निरामय
निरामय
nirāmaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रोग से मुक्त (2.6.58) वार्त · कल्य · उल्लाघ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निरामय १ वि॰ [सं॰] जिसे रोग न हो । नीरोग । भला चंगा । तंदुरुस्त ।
निरामय २ संज्ञा पुं॰
१. जंगली बकरा ।
२. सुअर ।
३. कुशल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्—आमय m. freedom from illness, health, welfare, MBh.
निर्—आमय mfn. free from illness, healthy, well, MBh.; R.; Suśr. &c.
causing health, wholesome, MBh. xii, 6569
complete, entire, Hariv.
infallible, secure, MBh.; R.
untainted, pure, L.
निर्—आमय m. 1 wild goat, L.
a hog, a boar, L.
N. of a king, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (540,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निरामय त्रि० निर्गत आमयात् प्रा० त० । १ आमयरहिते रोगशून्ये अमरः । २ वनच्छगले पुंस्त्री० मेदि० ३ शूकरे शब्दमाला उभयत्र स्त्रियां जातित्वात् ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4086,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निरामयः, त्रि, (निर्गत आमयो व्याधिर्यस्मात् ।) रोगरहितः । तत्पर्य्यायः । वार्त्तः २ कल्यः ३ । इत्यमरः । २ । ६ । ५७ ॥ नीरुजः ४ पटुः ५ उल्लाघः ६ लघुः ७ अगदः ८ निरातङ्कः ९ । अनातङ्कोऽपि पाठः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । ४६ । “निरामयाणां चित्रन्तु भक्तमध्ये प्रकीर्त्तितम् ॥” उपद्रवादिशून्यः । यथा, महाभारते । १ । १५७ । ११ । “इदं नगरमभ्यासे रमणीयं निरामयम् । वसतेह प्रतिच्छन्ना ममागमनकाङ्क्षिणः ॥” रोगनाशकः । यथा, मुकुन्दमालायाम् । २१ । “किमौषधैः क्लिश्यसि मूढ दुर्म्मते ! निरामयं कृष्णरसायनं पिब ॥”)
निरामयः, पुं, (निर्गतः आमयो यस्मात् ।) इडिक्कः । वनच्छगलः । इति मेदिनी । ये, १२१ ॥ शूकरः । इति शब्दमाला ॥ (नृप- विशेषः । यथा, महाभारते । १ । १ । २३४ । “धृष्टकेतुर्बृहत्केतुर्दीप्तकेतुर्निरामयः ॥” महादेवः । इति महाभारतम् । १३ । १७ । १४८ ॥ क्ली, कुशलम् । यथा, तत्रैव । ५ । ७८ । ८ । “कुरूणां पाण्डवानाञ्च प्रतिपत्स्व निरामयम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-888-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निरामय" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निरामयनिरामय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: निरामय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निरामय 📚 ➤ रोगमुक्त, स्वस्थ, नीरोग, भला-चंगा
संस्कृत: पर्याय: वार्त, कल्य, उल्लाघ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निरामय 📚जिसे रोग न हो । नीरोग । भला चंगा । तंदुरुस्त🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निरामय
रोग से मुक्त (२.६.५८) — वार्त, कल्य, उल्लाघ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • निरामय = निर् + आमय अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें