🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:29:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निल

अर्थ: कुछ का कुछ समझना, घना होना, जमना, छिप जाना

संस्कृत: गहने

अंग्रेज़ी: to misunderstand,to solidify, to hide, to precipitate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — निल् (तुदादिगण) · अर्थ: कुछ का कुछ समझना, घना होना, जमना, छिप जाना (गहने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनिलतात् / निलताद् / निलतुनिलताम्निलन्तु
मध्यमनिल / निलतात् / निलताद्निलतम्निलत
उत्तमनिलानिनिलावनिलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: निलति · लिट्: निनेल · लुट्: नेलिता · लृट्: नेलिष्यति · लोट्: निलतात् · लङ्: अनिलत् · विधिलिङ्: निलेत् · आशीर्लिङ्: निल्यात् · लुङ्: अनेलीत् · लृङ्: अनेलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नेलन · ण्वुल्: नेलकः · तृच्: नेलिता · ण्यत्: नेल्यः · तव्य: नेलितव्यः · अनीयर्: नेलनीयः · क्त: निलितः · क्तवतु: निलितवान् · शतृ: निलन् · स्य-शतृ: नेलिष्यन् · क्त्वा: निलित्वा · ल्यप्: प्रणिल्य · तुमुन्: नेलितुम् · णमुल्: नेलम् · घञ्: नेलः · क्तिन्: निल्ति · क्वसु: निनिल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निल्
निल्
nil
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निल् cl. 6. P. निलति, to understand with difficulty; to be impassable or impenetrable, Dhātup. xxviii, 68.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (558,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निलनिल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निल 📚 ➤ कुछ का कुछ समझना, घना होना, जमना, छिप जाना
संस्कृत: गहने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निल् 📚cl. 6. P. निलति, to understand with difficulty; to be impassable or im…🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें