🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:14:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निशाचर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निशाचर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निशाचर

अर्थ: रात में घूमने फिरने वाला, रात को चुपचाप पीछा करने वाला

व्युत्पत्ति: निशा-चर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निशाचर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. निशाचर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निशाचर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिशाचरःनिशाचरौनिशाचराः
द्वितीयानिशाचरम्निशाचरौनिशाचरान्
तृतीयानिशाचरेणनिशाचराभ्याम्निशाचरैः
चतुर्थीनिशाचरायनिशाचराभ्याम्निशाचरेभ्यः
पञ्चमीनिशाचरात् / निशाचराद्निशाचराभ्याम्निशाचरेभ्यः
षष्ठीनिशाचरस्यनिशाचरयोःनिशाचराणाम्
सप्तमीनिशाचरेनिशाचरयोःनिशाचरेषु
सम्बोधनहे निशाचरहे निशाचरौहे निशाचराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निशाचर
निशाचर
niśācara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निशाचर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राक्षस ।
२. श्रृगाल । गीदड़ ।
३. उल्लू ।
४. सर्प ।
५. चक्रवाक ।
६. भूत ।
७. चोर ।
८. ग्रंथि- पर्णा का एक भेद ।
९. महादेव ।
१०. चोर नामक गंधद्रन्य ।
११. बिल्ली ।
१२. वह जो रात को चले । जैसे, कुलटा, पिशाच आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निशा—चर mfn. n˚-walking, moving about by n˚, R.
निशा—चर m. a fiend or Rākṣasa, MBh.; Kāv. &c.
a jackal, Suśr.
an owl, L.
Anas Casarca, L.
a snake, L.
a kind of Granthi-parṇa, Bhpr.
N. of Śiva, Śivag. (cf. RTL. 106 n. 1)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (560,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निशाचर पुंस्त्री निशायां चरति चर--ट । १ राक्षसे २ शृ- गाले ३ पेचके ४ सर्पे च मेदि० “अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा वित्रस्तोऽभून्निशाचरः” भा० अनु० १५२ अ० “तमुपाद्रव- दुदम्य दक्षिणं दोर्निशाचरः” रघुः स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । ५ रात्रिचारिमात्रे त्रि० स्त्रियां टित्त्वात् ङीप् । सा च ६ कुलटायां ७ केशिनीनामगन्धद्रव्ये च जटाधरः । “राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा” रघुः । ८ पिशाचादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4110,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निशाचरः, पुं, (निशायां रात्रौ चरतीति । निशा + चर + “चरेष्टः ।” ३ । २ । १६ । इति टः ।) राक्षसः । (यथा, रघुः । १० । ४५ । “अचिरात् यज्वभिर्भागं कल्पितं विधिवत् पुनः । मायाविभिरनालीढमादास्यध्वे निशाचरैः ॥”) शृगालः । पेचकः । सर्पः । इति मेदिनी । रे, २७२ ॥ चक्रवाकः । इति शब्दरत्नावली ॥ भूतः । इति धरणिः ॥ चोरकः । इति राज- निर्घण्टः ॥ (अयन्तु ग्रन्थिपर्णस्य भेदः । भटे उर इति नेपालदेशे भवति । “निशाचरो धनहरः कितवो गणहासकः । रोचको मधुरस्तिक्तः कटुपाके कटुर्लघुः ॥ तीक्ष्णो हृद्यो हिमो हन्ति कुष्ठकण्डूकफा- निलान् । रक्षाश्रीस्वेदमेदोऽस्रज्वरगन्धविषव्रणान् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ६७ । “वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचरः ॥”) रात्रिचरमात्रे, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-900-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निशाचर" आता है (15)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निशाचरनिशाचर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: निशाचर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निशाचर 📚 ➤ रात में घूमने फिरने वाला, रात को चुपचाप पीछा करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निशाचर 📚राक्षस🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • निशाचर = निशा + चर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬