🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:08:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नीकाश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नीकाश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नीकाश

अर्थ: दीर्घः"

व्युत्पत्ति: नि+काश्+अच्, दीर्घः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नीकाश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नीकाश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. काश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: निस् + काश् + घञ्
  4. काश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: निस् + काश् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नीकाश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानीकाशःनीकाशौनीकाशाः
द्वितीयानीकाशम्नीकाशौनीकाशान्
तृतीयानीकाशेननीकाशाभ्याम्नीकाशैः
चतुर्थीनीकाशायनीकाशाभ्याम्नीकाशेभ्यः
पञ्चमीनीकाशात् / नीकाशाद्नीकाशाभ्याम्नीकाशेभ्यः
षष्ठीनीकाशस्यनीकाशयोःनीकाशानाम्
सप्तमीनीकाशेनीकाशयोःनीकाशेषु
सम्बोधनहे नीकाशहे नीकाशौहे नीकाशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नीकाश
नीकाश
nīkāśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीकाश वि॰ [सं॰] तुल्य । समान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नी—काश m. (√ काश्) appearance, look, mien (ifc. = like, resembling), MBh.
certainty, ascertainment, L.
नी-काश mfn. like, similar (= नि-काश), Kāvyād. ii, 57.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (565,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीकाश a. See निकाश; Śi. 5. 35.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0645-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीकाश पु० नि + काश--घञ् । उत्तरपदस्थः १ उपमाने अमरः अस्य निभादित्वेन नित्यसमास एव पृथक्प्रयोगाभा- वात् । २ निश्चये पु० मेदि० “आकाशनीकाशतटां तीरवा- नीरसङ्कुलाम्” भा० व० १८२ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4125,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीकाशः, त्रि, (नितरां काशते इति । नि + काश + अच् । “इकः काशे ।” ६ । ३ । १२३ । इति उपसर्गस्य दीर्घः ।) तुल्यः । उपमा । इत्यमरः । २ । १० । ३८ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १८२ । १३ । “आकाशनीकाशतटां तीरवानीरसङ्कुलाम् । बभूव चरतां हर्षः पुण्यतीर्थां सरस्वतीम् ॥”) निश्चये, पुं । इति मेदिनी । शे, २३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-908-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नीकाशनीकाश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नीकाश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | काश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: निस् + काश् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नीकाश 📚 ➤ दीर्घः"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नीकाश 📚तुल्य । समान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नीकाश = नी + काश तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • नीकाश: नि+काश्+अच्, दीर्घः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें