🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:08:47 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नीचकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नीचकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नीचकः

अर्थ: तृप्त होना, संतुष्ट होना, चकमा देना, धोखा देना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: तृप्तौ प्रतीघाते च

अंग्रेज़ी: to be satisfied, to be contended, to repel, to cheat, to betray

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: निस् + चक् + अच्
  2. नीचक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचकःचकौचकाः
द्वितीयाचकम्चकौचकान्
तृतीयाचकेनचकाभ्याम्चकैः
चतुर्थीचकायचकाभ्याम्चकेभ्यः
पञ्चमीचकात् / चकाद्चकाभ्याम्चकेभ्यः
षष्ठीचकस्यचकयोःचकानाम्
सप्तमीचकेचकयोःचकेषु
सम्बोधनहे चकहे चकौहे चकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चक् (भ्वादिगण) · अर्थ: तृप्त होना, संतुष्ट होना, चकमा देना, धोखा देना (तृप्तौ प्रतीघाते च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचकतेचकेतेचकन्ते
मध्यमचकसेचकेथेचकध्वे
उत्तमचकेचकावहेचकामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): चकते · लिट् (आत्मने.): चेके · लुट् (आत्मने.): चकिता · लृट् (आत्मने.): चकिष्यते · लोट् (आत्मने.): चकताम् · लङ् (आत्मने.): अचकत · विधिलिङ् (आत्मने.): चकेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चकिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अचकिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अचकिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चकन · ण्वुल्: चाककः · तृच्: चकिता · ण्यत्: चाक्यः · तव्य: चकितव्यः · अनीयर्: चकनीयः · क्त: चकितः · क्तवतु: चकितवान् · शानच्: चकमानः · क्त्वा: चकित्वा · ल्यप्: प्रचक्य · तुमुन्: चकितुम् · णमुल्: चाकम् · घञ्: चाकः · क्तिन्: चक्ति · क्वसु: चेकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चक
चक
caka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ चक्र, प्रा॰ चक्क]
१. चकई नाम का खिलौना । उ॰—इत आवत दै जात दिखाई ज्यों भँवरा चक डोर । उततें सूत न टारत कतहूँ मोसों मानत कोर ।—सूर (शब्द॰) ।
२. चक्रवाक पक्षी । चकवा । उ॰—संपति चकई भरत चक, मुनि आयसु खेलवार । तेहि निसि आश्रम पींजरा, राखे भा भिनसार ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. चक्र नामक अस्त्र ।
४. चक्का । पहिया
५. जमीन का बड़ा टुकड़ा । भूमि का एक भाग । पट्टी । यौ॰—चकबंदी ।
चक २ वि॰ भरपूर । अधिक । ज्यादा । उ॰—(क) उन्होंने चक माल मारा है । (ख) उनकी चक छनी है ।—(भंगड़) ।
चक ३ वि॰ [सं॰] चकपकाया हुआ । भ्रांत । भौचक्का । उ॰—चक चकित चित्त चरबीन चुभि चकचकाइ चंडी रहत ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
चक ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. साधु ।
२. खल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चक m. (√ कन्?) N. of a Nāga priest, TāṇḍyaBr. xxv, 15, 3 (v.l. चक्क) (cf. कुटी-.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (380,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चक भ्रान्तौ सौ० पर० अक० सेट् वदित् । चङ्कति अचङ्कीत् । चचङ्क ।
चक प्रतिघाते तृप्तौ च भ्वा० आ० अक० सेट् । चकते अचकिष्ट चचके । मिते चकयति । प्रतिथातः भयहेतृकोऽ- निष्टशङ्कया गमनादिप्रतिरोधः । “व्याधानुसारचकिता हरिणीव यासि” मृच्छ० । “पौलस्त्यचकितेश्वरः” रघुः । उद् + अप्रतिघाते । “यं चेकितानमनुचित्तय उच्चकन्ति” भाग० ६ । १७ । ४६ । उच्चकन्ति अप्रतिहतानि भवन्ति
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2806,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चक, इ भ्रान्तौ । सौत्रो धातुरयम् । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-अकं-सेट् ।) इ, चङ्कुरः रथे । इति दुर्गादासः ॥
चक, ञ ङ म प्रतिघाते । तृप्तौ । इति कविकल्प- द्रुमः ॥) भ्वां-उभं-आत्मञ्च-सकं-अकञ्च-सेट् ।) ञ, चकति चकते खलः साधुम् । ङ, चकते जनस्तृप्यतीत्यर्थः । म, चकयति । इति दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-409-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चक" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नीचकःचक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: निस् + चक् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: नीचक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नीचकः 📚 ➤ तृप्त होना, संतुष्ट होना, चकमा देना, धोखा देना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: तृप्तौ प्रतीघाते च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चक 📚चकई नाम का खिलौना🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नीचकः: निस् + चक् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें