🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:32:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चक
caka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ चक्र, प्रा॰ चक्क]
१. चकई नाम का खिलौना । उ॰—इत आवत दै जात दिखाई ज्यों भँवरा चक डोर । उततें सूत न टारत कतहूँ मोसों मानत कोर ।—सूर (शब्द॰) ।
२. चक्रवाक पक्षी । चकवा । उ॰—संपति चकई भरत चक, मुनि आयसु खेलवार । तेहि निसि आश्रम पींजरा, राखे भा भिनसार ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. चक्र नामक अस्त्र ।
४. चक्का । पहिया
५. जमीन का बड़ा टुकड़ा । भूमि का एक भाग । पट्टी । यौ॰—चकबंदी ।
चक २ वि॰ भरपूर । अधिक । ज्यादा । उ॰—(क) उन्होंने चक माल मारा है । (ख) उनकी चक छनी है ।—(भंगड़) ।
चक ३ वि॰ [सं॰] चकपकाया हुआ । भ्रांत । भौचक्का । उ॰—चक चकित चित्त चरबीन चुभि चकचकाइ चंडी रहत ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
चक ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. साधु ।
२. खल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चक m. (√ कन्?) N. of a Nāga priest, TāṇḍyaBr. xxv, 15, 3 (v.l. चक्क) (cf. कुटी-.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (380,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चक भ्रान्तौ सौ० पर० अक० सेट् वदित् । चङ्कति अचङ्कीत् । चचङ्क ।
चक प्रतिघाते तृप्तौ च भ्वा० आ० अक० सेट् । चकते अचकिष्ट चचके । मिते चकयति । प्रतिथातः भयहेतृकोऽ- निष्टशङ्कया गमनादिप्रतिरोधः । “व्याधानुसारचकिता हरिणीव यासि” मृच्छ० । “पौलस्त्यचकितेश्वरः” रघुः । उद् + अप्रतिघाते । “यं चेकितानमनुचित्तय उच्चकन्ति” भाग० ६ । १७ । ४६ । उच्चकन्ति अप्रतिहतानि भवन्ति
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2806,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चक, इ भ्रान्तौ । सौत्रो धातुरयम् । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-अकं-सेट् ।) इ, चङ्कुरः रथे । इति दुर्गादासः ॥
चक, ञ ङ म प्रतिघाते । तृप्तौ । इति कविकल्प- द्रुमः ॥) भ्वां-उभं-आत्मञ्च-सकं-अकञ्च-सेट् ।) ञ, चकति चकते खलः साधुम् । ङ, चकते जनस्तृप्यतीत्यर्थः । म, चकयति । इति दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-409-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चक" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें