🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:25:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नीचे

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नीचे

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नीचे

अर्थ: नीच, छोटा, स्वल्प, थोड़ा, बौना

संस्कृत: नीचः, ह्रस्वः · पर्याय: विवर्ण, पामर, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन

व्युत्पत्ति: निकृष्टतमीं शोभां चिनोति - चि+ड, तारा . (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नीच (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. न्यच् (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  3. न्यच् (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  4. नीचा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. नीच (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  6. नीच (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  7. नीच (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  8. नीचा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नीच (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानीचःनीचौनीचाः
द्वितीयानीचम्नीचौनीचान्
तृतीयानीचेननीचाभ्याम्नीचैः
चतुर्थीनीचायनीचाभ्याम्नीचेभ्यः
पञ्चमीनीचात् / नीचाद्नीचाभ्याम्नीचेभ्यः
षष्ठीनीचस्यनीचयोःनीचानाम्
सप्तमीनीचेनीचयोःनीचेषु
सम्बोधनहे नीचहे नीचौहे नीचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नीच
नीच
nīca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
इतर (3.3.200)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीच १ वि॰ [सं॰]
१. जाति, गुण, कर्म या किसी और बात में घटकर वा न्यून । क्षुद्र । तुच्छ । अधम । हेठा । जैसे, नीच आदमी, नीच कुल । यौ॰—नीच ऊँच = छोटा बड़ा । बड़े घराने या छोटे घराने का । उ॰—नीच ऊँच धन संपति हेरा ।—जायसी (शब्द॰) ।
२. जो उत्तम और मध्यम कोटि से घटकर हो । अधम । बुरा निकृष्ट । यौ॰—नीच ऊँच = (१) अच्छा बुरा । (२) बुराई भलाई । गुण अवगुण । (३) अच्छा और बुरा परिणाम । हानि लाभ । जैसे,—नीच ऊँच समझकर काम करो । (४) संपद् विपद् । सुख दुःख । सफलता असफलता ।
नीच २ संज्ञा पुं॰
१. नीच मनुष्य । क्षुद्र मनुष्य । ओछा आदमी । उ॰—नीच निचाई नहिं तजै जो पावै सतसंग ।
२. चोर नामक गंध द्रव्य ।
३. फलित ज्योतिष में वह स्थान जो किसी ग्रह के उच्च स्थान से सातवाँ हो ।
४. भ्रमण काल में किसी ग्रह के भ्रमणवृत्त का वह स्थान जो पृथ्वी से अधिक दूर हो ।
५. दशार्ण देश के एक पर्वत का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीच mf(आ)n. (नि + 2. अञ्च्) low, not high, short, dwarfish, Mn.; MBh. &c.
deep, depressed (navel), Pañc.
short (hair, nails), Suśr.
deep, lowered (voice), Prāt.
low, vile, inferior (socially or morally), base, mean (as a man or action or thought), Var.; MBh.; Kāv. &c.
नीच m. a kind of perfume (= चोरक), L.
नीच n. (in astrol.) the lowest point of a planet (= ταπείνωμα), the 7th house from the culminating point, Var. (cf. 2. न्य्-अञ्च्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (565,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीच a. [निकृष्टतमीं शोभां चिनोति, चि-ड Tv.] 1 Low, short, small, little, dwarfish. --2 Situated below, being in a low position; Bg. 6. 11; Ms. 2. 198; Y. 1. 131. --3 Lowered, deep (as a voice). --4 Low, mean, base, vile, worst; प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः Bh. 2. 27; नीचस्य गोचरगतैः सुखमास्यते कैः 59; Bv. 1. 48. --5 Worthless, insignificant. --चा An excellent cow. --चं The lowest point of a planet. --Comp. --उक्तिः f. a low or vulgar expression. --उच्चवृत्तं an epicycle. --उपगत a. situated low in the sky. --ग a. {1} going downwards, descending (as a river). {2} low, base, vile. --(गा) a river. --(गं) water. --गृहं (in astr.) the part of the heavens in which a planet stands at its lower point. --भोज्यः onion. --योनिन् a. of low origin, low-born; so नीचजाति. --वज्रः, --ज्रं a kind of gem (वैक्रांत).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0645-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीच त्रि० निकृष्टामीं शोभां चिनोति चि--ड । जातिगुण कर्मादिभिः निकृष्टे १ अधमे अमरः । २ वामने खर्वे च अमरः । ३ चोरनामशन्धव्ये पु० राजनि० । ४ निम्ने च । नीचसङ्गदोषो यथा “न प्राप्नोति सुखं किञ्चिन्नीच- सङान्महानपि । प्रेतश्चङ्गात् महादेवो नग्नो भस्मविभू- षितः । प्रविश्य निलयं नीचः स्त्रीधनादिकमिच्छति । स्वयं नेतुं स शक्राति तदा साययति ध्रुवम् । स्थिते गुणेऽपि नीचस्तु यत्नाद्दोषं प्रपद्यते । किञ्चित्तु सङ्गमा- साद्य तदुक्तं स्यात् सनातनम् । सतां श्रुत्वा गुणं नीचः श्रोतुमायाति बन्धुवत् । ततः समयमासाद्य प्रकाशयति तद्धसन् । मनस्येकं वचस्येकं कर्मण्येकं महात्मनाम् । मनस्यन्यद्वचस्यन्थत् कर्मण्यन्यत् दुरात्मनाम्” पाद्मे क्रिया योगसारे ५ अ० । “बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह स- मागमात् । मध्यमे मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति वि- त्तमे” भा० शा० । “प्रायो नीचानपि मेदिनीभूतः” माघः । “नीचादप्युत्तमां विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि” मनुः । ग्रहभेदानाम् उच्चशब्ददर्शितोच्चस्थानात् सप्त- मस्थाने तच्च रव्यादीनां यद्यद् भवति तत् नीचस्थान- शब्दे दृश्यम् । स्वार्थे क । नीचक तत्रार्थे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4125,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीचः, त्रि, (निकृष्टामीं लक्ष्मीं शोभां चिनोतीति । चि + “अन्येभ्योऽपि दृश्यते ।” इति डः ।) हीन- [] जातिकर्म्मा । वर्व्वरः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । विवर्णः २ पामरः ३ प्राकृतः ४ पृथग्जनः ५ निहीनः ६ अपसदः ७ जाल्मः ८ क्षुल्लकः ९ इतरः १० । इत्यमरः । २ । १० । १६ ॥ अपशदः ११ खुल्लकः १२ । इति भरतः ॥ हीनः १३ क्षुल्लः १४ क्षुण्णः १५ वेतकः १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ नीचसङ्गदोषो यथा, -- “न प्राप्नोति सुखं किञ्चिन्नीचसङ्गान्महानपि । प्रेतसङ्गान्महादेवो नग्नो भस्मविभूषितः ॥ प्रविश्य निलयं नीचः स्त्रीधनादिकमिष्यते । स्वयं नेतुं न शक्नोति तदा नाययति ध्रुवम् ॥ स्थिते गुणेऽपि नीचस्तु यत्नाद्दोषं प्रपद्यते । किञ्चित्तु सङ्गमासाद्य तदुक्तं स्यात् सनातनम् ॥ सतां श्रुत्वा गुणं नीचः श्रोतुमायाति बन्धुवत् । ततः समयमासाद्य प्रकाशयति तद्धसन् ॥ मनस्येकं वचस्येकं कर्म्मण्येकं महात्मनाम् । मनस्यन्यद्बचस्यन्यत् कर्म्मण्यन्यद्दुरात्मनाम् ॥” इति पाद्मे क्रियायोगसारे ५ अध्यायः ॥ अपि च । “बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात् । मध्यमे मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति वित्तमे ॥” इति शान्तिपर्व्व ॥ * ॥ अनुच्चः । तत्पर्य्यायः । वामनः २ न्यङ् ३ खर्व्वः ४ ह्रस्वः ५ । इत्यमरः । ३ । १ । ७० ॥ (यथा, -- “नीचरोमनखश्मशुनिर्म्मलाङ्घ्रिमलायनः । स्नानशीलः ससुरभिः सुवेषोऽनुल्वणोज्ज्वलः । धारयेत् सततं रत्नसिद्धमन्त्रमहौषधीः ॥” इति वाभटे सूत्रस्थाने द्वितीयेऽध्याये ॥) निम्नः । यथा, -- “शैत्यं नाम गुणस्तवैव सहजः स्वाभाविकी स्वच्छता किं ब्रूमः शुचितां भवन्ति शुचयः स्पर्शेन यस्यापरे । किञ्चान्यत् कथयामि ते स्तुतिपदं त्वं जीविनां जीवनं त्वञ्चेन्नीचपथेन गच्छसि पयः कस्त्वां निषेद्धुं क्षमः ॥” इति लक्ष्मणसेनः ॥ * ॥ चोरकनामगन्धद्रव्ये, पुं । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-908-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नीच" आता है (60)
अधम नीच । निकृष्ठ । बुरा । खोठाअधरीण नीच । तीरस्कृतखुल्ल क्षुद्र । नीचजाल्म पामर । नीचनिहीन नीच । पामरनिकृष्ट बुरा । अधम । नीच । तुच्छअप्रशस्त जो प्रशस्त न हो । नीच । कुस्तित । बुराअप्रकृष्ट क्षुद्र । नीच । बुराअरम क्षुद्र । नीचयथाजात मूर्ख । बेवकूफ । नीचपंक्तिदूषक पंगत को दूषित करनेवाला । नीच । कुजाति । जिसके साथ एक पंक्ति में बैठकर …अप्रभ कांति या तेजस्विताहीन । हतप्रभ । २, तुच्छ । नीचविठंक नीच । दुर्वृत्त । कमीनाअसज्जन बुरा । खल । दुष्ट । अशिष्ट । नीचमानवर्जित निरभिमान । गर्व या मानहीन । नीच । अप्रतिष्ठितपोच तुच्छ । क्षुद्र । बुरा । निष्कृष्ट । नीचखल क्रूर । कठोरअवम अधम । अंतिमअवर अन्य । दूसरा । औरइतर दूसरा । ऊपर । और । अन्यरेक दस्त लाना । विरेचनशोठ मूर्ख । बेवकूफकृपण कंजूस । सूम । अनुदार । कदर्यनष्ट जो अदृश्य हो । जो दिखाई न देवामन बौना । छोटे डील काइत्वर क्रुरकर्मा । क्रुरक्लीव षंढ । नपुंसक । नामर्दजघन्य अंतिम । चरमतुच्छ भीतर के खाली । खोखला । निःसार । शून्यदैत्य दिति की संतति । कश्यप के वे पुत्र जो दिति नाम्नी स्त्री से पैदा हुए थे…निकृत निकाला हुआ । बहिष्कृत । बदनाम । लाछितन्यून कम । थोडा़ । अल्पवर्वर एक देश का नामश्रमण बौद्ध या जैन मतावलंबी संन्यासीअवाच्य जो कहने योग्य म हो । अनिंदित । विशुद्धपुक्कश चांडाल । विशेष—मनुस्मृति के अनुसार निषाद पुरुष और शुद्रा के गभ से और उ…अपकृष्ट गिरा हुआ । पतित । भ्रष्टअवकृष्ट दूर किया हुआ । निकाला हुआकुत्सित कुष्ठा या कुट नाम की औषधिक्षुद्र कृपण । कंजूसलालाटिक ललाट संबंधीसंकीर्ण जो अधिक चौड़ या विस्तृत न हो । संकुचित । तंग । सँकराविगर्हित जिसे भर्त्सना की गई हो । जिसे डाँट या फटकार बतलाई गई हो । तिरस्कृतसकट शकट । गाड़ी । छकड़ा । सग्गड़अवरज छोटा भाईहताश जिसे आशा न रह गई हो । निराश । नाउम्मीदरिप्र पातकअकृतज्ञ जो कृतज्ञ न हो । किए हुए उपकारी को जो न माने । कृतघ्न । नाशुकरादुर्जात जिसका जन्म बुरी रीति से हुआ होविडंबित नकल किया हुआकिंपुरुष किन्नरवेरट बेर नामक फलअविहित जो विहित न हो । विरुद्धकनिष्ठा बहुत छोटी । सबसे छोटी । जैसे, कनिष्ठा भगिनीसंदुष्ट कलुषित किया हुआ । खराबबिट साहित्य में नायक का वह सखा जो सब कलाओं में निपुण होलटा † वि॰सुविगुण जिसमें कोई गुण या योग्यता न हो । गुणहीन । योग्यतारहितअपत पु वि॰ईतर पु वि॰ इतरानेवाला । ढीठ । शोख । गुस्ताख

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नीचेनीच (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: न्यच् (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन | न्यच् (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नीचे 📚 ➤ नीच, छोटा, स्वल्प, थोड़ा, बौना
संस्कृत: नीचः, ह्रस्वः · पर्याय: विवर्ण, पामर, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नीच 📚जाति, गुण, कर्म या किसी और बात में घटकर वा न्यून । क्षुद्र । तुच्छ । अ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नीच
नीच/साधारण व्यक्ति (२.१०.१६) — विवर्ण, पामर, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन, अपसद, जाल्म, क्षुल्लक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नीचे: निकृष्टतमीं शोभां चिनोति - चि+ड, तारा . (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें