🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:38:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नीड

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नीड

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नीड

अर्थ: लस्य ङ् तारा . " पक्षी का घोसला

संस्कृत: पक्षिवासः · पर्याय: कुलाय

व्युत्पत्ति: नितरां मिलन्ति खगा अत्र - नि+इल्+क, लस्य ङ् तारा . (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नीड (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नीड (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नीड (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानीडःनीडौनीडाः
द्वितीयानीडम्नीडौनीडान्
तृतीयानीडेननीडाभ्याम्नीडैः
चतुर्थीनीडायनीडाभ्याम्नीडेभ्यः
पञ्चमीनीडात् / नीडाद्नीडाभ्याम्नीडेभ्यः
षष्ठीनीडस्यनीडयोःनीडानाम्
सप्तमीनीडेनीडयोःनीडेषु
सम्बोधनहे नीडहे नीडौहे नीडाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नीड
नीड
nīḍa
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घोंसला (2.5.40) कुलाय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीड m. n. (नीळ) (नि + √ सद्) any place for settling down, resting-place, abode, (esp.) a bird's nest, RV. &c. &c.
the interior or seat of a carriage, ŚBr.; MBh. &c.; place, spot (= स्थान), L.
नीड [cf. Lat. nīdus; Germ. Nest; Eng. nest.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (565,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीडः, --डं [नितरामिलंति खगा अत्र निइल्-क लस्यडः Tv.] 1 A bird's nest; Ś. 7. 11. --2 A bed, couch. --3 A lair, den. --4 The interior of a carriage. --5 A place in general, abode, resting place --Comp. --उद्भवः, --जः a bird.
नीडः, --डं [नितरामिलंति खगा अत्र निइल्-क लस्यडः Tv.] 1 A bird's nest; Ś. 7. 11. --2 A bed, couch. --3 A lair, den. --4 The interior of a carriage. --5 A place in general, abode, resting place --Comp. --उद्भवः, --जः a bird.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0645-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीड पु० न० नितरामिसन्ति णगा चात्र नि + इल--क डस्य त्वः । णगानां १ वासस्थाने (वागा) अमरः २ माश्रये च [] “वितर्दिनिर्यूहविटङ्गनीडः” माथः “नीडारम्भैर्गृह- वलिभुजामाकुलग्रामचैत्याः” मेघ० । नितराभीड्यते नि + ईड--कर्मणि घञ् । ३ रथावयवभेदे “प्रदक्षिणं रथनीड परिहारः” कात्या० श्रौ० १८५१८ “भग्नचक्राक्षनो- डाश्च निपातितमहाध्वजाः” भा० भी० ७१ अ० । स्वार्थे क । तत्रार्थे “कुर्वाणौ नीडकं तत्र जटासु तृण तन्तुभिः” भा० शा० २६२ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4126-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीडः, पुं क्ली, (नितरां ईड्यते स्तूयते सुदृश्यत्वा- दिति । नि + ईड स्तुतौ + घञ् ।) पक्षिवास- स्थानम् । पाखीरवासा इति भाषा ॥ तत्- पर्य्यायः । कुलायः २ । इत्यमरः । २ । ५ । ३७ ॥ (यथा, भागवते । ३ । ५ । ३९ । “मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडै- श्छन्दःसुपर्ण्णैरृषयो विविक्ते ॥”) स्थानम् । इति मेदिनी । डे, १७ ॥ (रथ्यधि- ष्ठानस्थानम् । यथा, रामायणे । ५ । ४८ । ३२ । “स भग्ननीडः परिवृत्तकूवरः पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-909-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नीड" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नीडनीड (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नीड (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नीड 📚 ➤ लस्य ङ् तारा . " पक्षी का घोसला
संस्कृत: पक्षिवासः · पर्याय: कुलाय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नीड 📚m. n. (नीळ) (नि + √ सद्) any place for settling down, resting-place, …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नीड

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नीड: नितरां मिलन्ति खगा अत्र - नि+इल्+क, लस्य ङ् तारा . (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें