🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:17:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नीरजम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नीरजम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नीरजम्

अर्थ: धूल से मुक्त

व्युत्पत्ति: निर्-रज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नीरज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. नीरज (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. नीरज (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नीरज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानीरजःनीरजौनीरजाः
द्वितीयानीरजम्नीरजौनीरजान्
तृतीयानीरजेननीरजाभ्याम्नीरजैः
चतुर्थीनीरजायनीरजाभ्याम्नीरजेभ्यः
पञ्चमीनीरजात् / नीरजाद्नीरजाभ्याम्नीरजेभ्यः
षष्ठीनीरजस्यनीरजयोःनीरजानाम्
सप्तमीनीरजेनीरजयोःनीरजेषु
सम्बोधनहे नीरजहे नीरजौहे नीरजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नीरज
नीरज
nīraja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीरज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल में उत्पन्न वस्तु ।
२. कमल ।
३. मोती । मुक्ता । उ॰—यज्ञ पूरन कै रमापति दान देत अशेष । हरी नीरज चीर माणिक वर्षि वर्षा वेष ।—केशव (शब्द॰) ।
४. कुट । कूट ।
५. एक प्रकार का तृण । उशीर ।
६. ऊदबिलाव । जलमार्जार (को॰) ।
७. शिव । महादेव (को॰) ।
नीरज २ वि॰
१. जलीय । जल से होनेवाला या उद् भूत (को॰) ।
२. दे॰ नीरजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नी—रज mfn. free from dust, MBh.
free from passion, Kāv.; Pur. &c.
नी—रज m. (with विरज) N. of Śiva, MBh.
2. नीर—ज m. n. (for 1. See p. 543, col. 3) ‘w˚-born’, a water lily, lotus, MBh.; Kāv. &c.
नीर—ज m. an otter, L.
a species of grass, L.
नीर—ज n. a species of Costus, Suśr.
a pearl, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (543,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीरज न० नीरे जायते जन--ड । १ पद्मे २ कुष्ठोषधौ मेदि० । ३ मुक्ताफले राजनि० । ४ उद्राख्ये जन्तौ (उद्बिडाल) पुंस्त्री स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । ५ उशीरिणि च राजनि० । ६ जलजातमात्रे त्रि० “नीतं जन्म नवीननीरजवने पीतं मधुस्वेच्छया” भ्रमराष्टकम् निर्गयं रजात् प्रा० ब० रलोपदीर्घौ “सर्वे सान्ताः अदन्ताःस्थुः” इत्युक्तेः रजश- ब्दोऽपि रजःसमानार्थकः । ७ रजोगुणकार्यरागशून्ये ८ महादेवे पु० । “उद्भित् त्रिविक्रमो वैस्रो विरजो नीरजो- ऽमरः” भा० अ० १७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4130,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीरजं, क्ली, (नीरे जले जायते इति । जन + डः ।) कुष्ठौषधिः । (यथा, सुश्रुते चिकित्सित- ष्ठाने । २५ । “फलत्रयं लौहरजोऽञ्जनञ्च यष्ट्याह्वयं नीरजसारिवे च ॥”) पद्मम् । इति मेदिनी । जे, २४ ॥ (यथा, भ्रम- राष्टके । ४ । “नीतं जन्म नवीननीरजवने पीतं मधु स्वेच्छया ॥”) मुक्ता । इति राजनिर्घण्टः ॥ जलजाते, त्रि ॥
नीरजः, पुं, (नीरे जायते इति । जन + डः ।) उद्रजन्तुः । इति शब्दरत्नावली ॥ उशीरी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (महादेवः । यथा, महा- भारते । १३ । १७ । १४६ । “उद्भित्त्रिविक्रमो वैद्यो विरजो नीरजोऽमरः ॥”)
नीरजः, [स्] त्रि, (निर्नास्ति रजो धूलिः कुसुमपरागादिर्वा यत्र ।) निर्धूलिदेशपूष्यादि । (यथा, महाभारते । १३ । ८१ । २० । “सर्व्वा मणिमयी भूमिः सर्व्वकाञ्चनवालुका । सर्व्वर्त्तुसुखसंस्पर्शा निष्पङ्का नीरजाः शुभा ॥”) अरजस्कायाम् स्त्री ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-911-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नीरजम्नीरज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नीरज (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | नीरज (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नीरजम् 📚 ➤ धूल से मुक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नीरज 📚जल में उत्पन्न वस्तु🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें