🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:16:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नीला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नीला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नीला

अर्थ: नीला, गहरा नीला

संस्कृत: मक्षिका · पर्याय: वर्वणा, मक्षिका

व्युत्पत्ति: नील्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नीला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. नीला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. नीला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. नील (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. ला (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: निस् + ली + अच्
  6. ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: निस् + ली + अच्
  7. ला (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: निस् + ली + अच्
  8. नीला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नीला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानीलानीलेनीलाः
द्वितीयानीलाम्नीलेनीलाः
तृतीयानीलयानीलाभ्याम्नीलाभिः
चतुर्थीनीलायैनीलाभ्याम्नीलाभ्यः
पञ्चमीनीलायाःनीलाभ्याम्नीलाभ्यः
षष्ठीनीलायाःनीलयोःनीलानाम्
सप्तमीनीलायाम्नीलयोःनीलासु
सम्बोधनहे नीलेहे नीलेहे नीलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नीला
नीला
nīlā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीला १ वि॰ [सं॰ नील] आकाश के रंग का । नील के रंग का । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰—नीला करना = मारते मारते शरीर पर नीले दाग डालना । बहुत मार मारना । नीला पड़ना = नीला हो जाना । नीला पीला होना = क्रोध दिखाना । क्रुद्ध होना । बिगड़ना । नीले हाथ पाँव हों = ठंढा हो जाय । मर जाय । (स्त्रि॰ शाप) । चेहरा नीला पड़ जाना = (१) चेहरे का रंग फीका पड़ जाना । आकृति से भय, उद्विग्नता, लज्जा आदि प्रगट होना । (२) आकृति बिगड़ जाना । सजीवता के लक्षण नष्ट होना ।
नीला २ संज्ञा पुं॰
१. एक प्रकार का कबूतर ।
२. नीलम ।
नीला ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नीली मक्खी ।
२. नील पुनर्नवा ।
३. नील का पौधा ।
४. एक लता ।
५. एक नदी (महाभारत) ।
६. मल्लार राग की एक भार्या ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीला (आ), f. the indigo plant (Indigofera Tinctoria), L. (cf. नीली)
a species of Boerhavia with blue blossoms, L.
black cumin, L.
a species of blue fly, L.
(du.) the two arteries in front of the neck, L.
a black and blue mark on the skin, L.
N. of a goddess, W.
(in music) of a Rāgiṇī (personified as wife of Mallāra)
of a river, MBh. (v.l. नाला)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (566,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीला स्त्री १ नीलमक्षिकायाम् अमरः । २ नीलपुनर्णवायां ३ नील्योषधौ च राजनि० अत्र बा० न ङीष् । ४ मल्लरा- गस्य स्त्रीभेदे वृहद्धमपु० । अस्यान्योऽर्थो नीलशब्दे दृश्यः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4136,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीला, स्त्री, (नीलो नीलवर्णोऽस्त्यस्या इति । अच् । ततष्टाप् ।) नीलवर्णमक्षिका । इत्यमरः । २ । ५ । २६ ॥ नीलपुनर्नवा । नीली । इति राज- निर्घण्टः ॥ (कुब्जकः । तत्पर्य्यायो यथा, -- “कुब्जको भद्रतरणिर्बृहत्पुष्पोऽतिकेसरः । महासहा कण्टकाट्या नीलालिकुलसङ्कुला ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ “नीलानामौषधिस्तु नीलक्षीरा नीलपुष्पीलता प्रताणबहुला ।” इति चरके चिकित्सितस्थाने । १ अध्यायः ॥ नदीविशेषः । यथा, -- “वेणा इरावती नीला उत्तरात् पूर्व्ववाहिनी ॥” इति हारीते प्रथमस्थाने सप्तमेऽध्याये ॥ यथा च महाभारते । ६ । ९ । ३१ । “नीलां धृतिकरोञ्चैव पर्णासाञ्च महानदीम् ॥”) मल्लाररागस्य स्त्री । इति बृहद्धर्म्मपुराणे ४४ अः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-916-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नीला" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नीलानीला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: नील् + अ)
अन्य सम्भावना: नीला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | नीला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नीला 📚 ➤ नीला, गहरा नीला
संस्कृत: मक्षिका · पर्याय: वर्वणा, मक्षिका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नीला 📚आकाश के रंग का । नील के रंग का । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰—नीला क…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नीला
मक्खी (२.५.२९) — वर्वणा, मक्षिका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नीला: नील् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें