🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:54:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नीवारा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नीवाराः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नीवाराः

अर्थ: दीर्घ" जंगली चावल जो बिना जोते बोये उत्पन्न हो

संस्कृत: श्यामाकादितृणधान्यानि · पर्याय: तृणधान्य

व्युत्पत्ति: नि+वृ+घञ्, दीर्घ (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नीवार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. वारा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: निस् + वृ + अच्
  3. नीवार (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. वारा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: निस् + वृ + अच्
  5. वारा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: निस् + वृ + अच्
  6. वारा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: निस् + वृ + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नीवार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानीवारःनीवारौनीवाराः
द्वितीयानीवारम्नीवारौनीवारान्
तृतीयानीवारेणनीवाराभ्याम्नीवारैः
चतुर्थीनीवारायनीवाराभ्याम्नीवारेभ्यः
पञ्चमीनीवारात् / नीवाराद्नीवाराभ्याम्नीवारेभ्यः
षष्ठीनीवारस्यनीवारयोःनीवाराणाम्
सप्तमीनीवारेनीवारयोःनीवारेषु
सम्बोधनहे नीवारहे नीवारौहे नीवाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नीवार
नीवार
nīvāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बिना बोए उगने वाले अनाज (तिन्नी) (2.9.25) तृणधान्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीवार सज्ञां पुं॰ [सं॰] पसही या तिन्नी का चावल । मुन्यन्न ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीवार m. (ifc. f(आ). ) wild rice (sg. the plant; pl. the grains), VS.; ŚBr.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (567,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीवारः Rice growing wild or without cultivation; नीवाराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः Ś. 1. 14, R. 1. 50, 5. 9, 15; (also नीवारक).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0646-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नि(नी)वार पु० नि + वृ--“नौ वृ० धान्ये” कर्मणि घञ् वा दीर्घः । नीवाराख्ये धान्यभेदे । नीवाञ्जलिनाऽपि केवलमहो सेयं कृतार्था तनुः” सा० द० । निवारयति पापानि नि + वारि अच् बा० दीर्घः । दीर्घयुक्तः नदीभेदे स्त्री “नीवारां महितां चापि सुप्रयोगां जनाधिप!” भा० भी० ९ अ० ।
नीवार पु० नि + वृ--घञ् दीर्घः । तृणधान्यभेदे “नीवार- साकादिकडङ्गरीयैः” “अपत्यैरिव नीवारभागधेयोचितै- र्मृगैः” रघुः “नीवारफलमूलाशानृपीनप्यति शेरते” भट्टिः । स च कुधान्यं यथोक्तं सुश्रुते “कोर- दूषकश्यामाकनीवारसान्तनुतुवरकोद्दालकपियङ्गुमधूलिका नान्दीमुखीकुरुविन्दगवेधुकावरुकतोदपर्णीनुकुन्दकरेणु यवप्रभृतयः कुधान्यविक्षेषाः । उष्णाः कषायमधुरा- सूच्चाः कटुविपाकिनः । श्लेष्मन्ना बद्धनिष्यन्दावातपि- त्तप्रकोपणाः । कवायमधुरास्तेषां शीतपित्तापहाः स्मृताः । नीवारः शोतत्वोयाही पित्तक्षुत्कफवातकृत्” भावप्र० । स्वार्थे क । तत्रार्के “नीवारकादयो श्रुद्धादयश्च समासेन कषायोवर्गः” सुश्रु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4108,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीवारः, पुं, (नि + वृ + घञ् उपसर्गस्य दीर्घत्वं च ।) तृणधान्यभेदः । इत्यमरः । २ । ९ । २५ ॥ उडीधान इति वङ्गभाषा । तीनी इति हिन्दी- भाषा । तत्पर्य्यायः । अरुण्यधान्यम् २ मुनि- धान्यम् ३ तृणोद्भवम् ४ अरण्यशालिः ५ । (यथा, शाकुन्तले । १ अङ्के । “नीवाराः शुककोटरार्भकमुखभ्रष्टास्तरूणा- मधः ॥”) अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । स्निग्धत्वम् । पवि- त्रत्वम् । पथ्यत्वम् । लघुत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ तन्नामगुणाः “प्रसाधिका तु नीवारस्तृणान्तमिति च स्मृतम् । नीवारः शीतलो ग्राही पित्तघ्नः कफवातकृत् ॥” इति भाषप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-917-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नीवाराःनीवार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: वारा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: निस् + वृ + अच् | नीवार (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नीवाराः 📚 ➤ दीर्घ" जंगली चावल जो बिना जोते बोये उत्पन्न हो
संस्कृत: श्यामाकादितृणधान्यानि · पर्याय: तृणधान्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नीवार 📚सज्ञां पुं॰ पसही या तिन्नी का चावल । मुन्यन्न🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नीवार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नीवार = नी + वार तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • नीवाराः: नि+वृ+घञ्, दीर्घ (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें