🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:54:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नुत्तः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नुत्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नुत्तः

अर्थ: प्रेरणा करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: प्रेरणे · पर्याय: नुन्न, अस्त, निष्ठ्यूत, आविद्ध, क्षिप्त

अंग्रेज़ी: pushed or driven away, AV.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नुत्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नुद् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — नुत्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानुत्तःनुत्तौनुत्ताः
द्वितीयानुत्तम्नुत्तौनुत्तान्
तृतीयानुत्तेननुत्ताभ्याम्नुत्तैः
चतुर्थीनुत्तायनुत्ताभ्याम्नुत्तेभ्यः
पञ्चमीनुत्तात् / नुत्ताद्नुत्ताभ्याम्नुत्तेभ्यः
षष्ठीनुत्तस्यनुत्तयोःनुत्तानाम्
सप्तमीनुत्तेनुत्तयोःनुत्तेषु
सम्बोधनहे नुत्तहे नुत्तौहे नुत्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — नुद् (तुदादिगण) · अर्थ: प्रेरणा करना (प्रेरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनुदतिनुदतःनुदन्ति
मध्यमनुदसिनुदथःनुदथ
उत्तमनुदामिनुदावःनुदामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नुदति · लट् (आत्मने.): नुदते · लिट्: नुनोद · लिट् (आत्मने.): नुनुदे · लुट्: नोत्ता · लुट् (आत्मने.): नोत्ता · लृट्: नोत्स्यति · लृट् (आत्मने.): नोत्स्यते · लोट्: नुदतात् · लोट् (आत्मने.): नुदताम् · लङ्: अनुदत् · लङ् (आत्मने.): अनुदत · विधिलिङ्: नुदेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): नुदेत · आशीर्लिङ्: नुद्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): नुत्सीष्ट · लुङ्: अनौत्सीत् · लुङ् (आत्मने.): अनुत्त · लृङ्: अनोत्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अनोत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नोदन · ण्वुल्: नोदकः · तृच्: नोत्ता · ण्यत्: नोद्यः · तव्य: नोत्तव्यः · अनीयर्: नोदनीयः · क्त: नुत्तः · क्तवतु: नुत्तवान् · शतृ: नुदन् · स्य-शतृ: नोत्स्यन् · शानच्: नुदमानः · क्त्वा: नुत्त्वा · ल्यप्: प्रणुद्य · तुमुन्: नोत्तुम् · णमुल्: नोदम् · घञ्: नोदः · क्तिन्: नुत्ति · क्वसु: नुनुद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नुत्त
नुत्त
nutta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नुत्त वि॰ [सं॰]
१. चलाया हुआ । क्षिप्त ।
२. प्रेरित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नुत्त mfn. pushed or driven away, AV.
despatched, sent, ordered, W.
नुत्त m. N. of a plant, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (567,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नुत्त(न्न) p. p. 1 Pushed, driven onward, propelled &c. --2 Driven away, dispelled.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0647-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नुत्त(न्न) त्रि० नुद--क्त । १ प्रेरिते २ क्षिप्ते च अमरः “अदस्त्वया नुत्तमनुत्तमं तमः” माघः । पक्षे क्ततस्य नः पूर्वदस नः । “न नोननुन्नोनुन्नोनोनाना नानानना ननु । नुन्नोऽनुन्नोननुन्नेनोनानेनानुन्ननुन्ननुत्” किरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4137,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नुत्तः, त्रि, (नुद् + क्तः । “नुदविदेति ।” ८ । २ । ५६ । इति पाक्षिको नत्वाभावः ।) क्षिप्तः । प्रेरितः । इत्यमरः । ३ । १ । ८७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-918-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नुत्तःनुत्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नुद् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नुत्तः 📚 ➤ प्रेरणा करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: प्रेरणे · पर्याय: नुन्न, अस्त, निष्ठ्यूत, आविद्ध, क्षिप्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नुत्त 📚चलाया हुआ । क्षिप्त🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नुत्त
फेंका/प्रेरित (३.१.८६) — नुन्न, अस्त, निष्ठ्यूत, आविद्ध, क्षिप्त, ईरित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नुत्तः: नुद् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬