🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:01:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नेपथ्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नेपथ्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नेपथ्य

अर्थ: सजावट, आभूषण

संस्कृत: अलङ्काररचनादिकृतशोभा · पर्याय: आकल्प, वेष, प्रतिकर्मन्, प्रसाधन

व्युत्पत्ति: नी+विच्, नेः नेता तस्य पथ्यम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नेपथ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नेपथ्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानेपथ्यम्नेपथ्येनेपथ्यानि
द्वितीयानेपथ्यम्नेपथ्येनेपथ्यानि
तृतीयानेपथ्येननेपथ्याभ्याम्नेपथ्यैः
चतुर्थीनेपथ्यायनेपथ्याभ्याम्नेपथ्येभ्यः
पञ्चमीनेपथ्यात् / नेपथ्याद्नेपथ्याभ्याम्नेपथ्येभ्यः
षष्ठीनेपथ्यस्यनेपथ्ययोःनेपथ्यानाम्
सप्तमीनेपथ्येनेपथ्ययोःनेपथ्येषु
सम्बोधनहे नेपथ्यहे नेपथ्येहे नेपथ्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नेपथ्य
नेपथ्य
nepathya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शृंगार/वेशभूषा (2.6.100) आकल्प · वेष · प्रतिकर्म · प्रसाधन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नेपथ्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वेश । भूषण । सजावट ।
२. वेशस्थान । नृत्य, अभिनय, नाटक आदि में परदे के भीतर का वह स्थान जिसमें नट नटी नाना प्रकार के वेश सजते हैं । नाटक में परदे के पीछे का स्थान जिसमें नट लोग नाटक के पात्रों की नकल बनाते हैं ।
३. वह स्थान चहाँ नृत्य अभिनय आदि हो । नाच रंग की जगह । रंगशाला । रंगभूमि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नेपथ्य n. (and m., L.) an ornament, decoration, costume (esp. of an actor), attire (ifc. f(आ). ), MBh.; Kāv. &c. (˚थ्यं-√ कृ, or ग्रह् or रच् or वि-धा, ‘to make the toilet’)
नेपथ्य n. (in dram.) the place behind the stage (separated by the curtain from the रङ्ग), the postscenium, the tiring-room
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (569,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नेपथ्यं 1 Decoration, an ornament. --2 Dress, apparel, costume, attire; उदारनेपथ्यभृत् R. 6. 6; राजेंद्रनेपथ्यविधानशोभा 14. 9; उज्ज्वलनेपथ्यविरचना Māl. 1; Ku. 7. 7; V. 5. --3 Particularly, the costume of an actor; विरलनेपथ्ययोः पात्रयोः प्रवेशोस्तु M. 1. --4 The tiring-room, the space where the actors attire themselves (which is always behind the curtain), the postscenium; नेपथ्ये ‘behind the scenes’. --Comp. --विधानं arrangements of the tiring-room; यदि नेपथ्यविधानमवसितं Ś. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0648-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नेपथ्य न० नी--विच् ने नेता तस्य पथ्यम् । १ भूषणे अमरः २ वेशे ३ वेशस्थाने नाटकादेरभिनयार्थसज्जाभूमौ च मेदि० “न पथ्यं नेपथ्यं बहुतरमनङ्गोत्सवविधौ” सा० द० “उदारनेपथ्यभृतां स मध्ये” रघुः “नेपथ्योक्तं श्रुसं यत्र त्वाकाशवचनं तथा” सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4147,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नेपथ्यं, क्ली, (नी + विच् + गुणः । नेः नेता तस्य पथ्यम् ।) वेशः । इत्यमरः । २ । ६ । ९९ ॥ (यथा, रघुः । १४ । ९ । “राजेन्द्रनेपथ्यविधानशोभा तस्योदितासीत् पुनरुक्तदोषा ॥”) अलङ्कारः । रङ्गभूमिः । इति मेदिनी । ये, ८८ ॥ (यथाह भरतः । “वाक्यस्यार्थतया यत्र पात्रं नैव प्रवेश्यते । नेपथ्यमिति प्राकाश्ये प्रयोज्यं तत्र नाटके ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-923-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नेपथ्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नेपथ्यनेपथ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नेपथ्य 📚 ➤ सजावट, आभूषण
संस्कृत: अलङ्काररचनादिकृतशोभा · पर्याय: आकल्प, वेष, प्रतिकर्मन्, प्रसाधन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नेपथ्य 📚वेश । भूषण । सजावट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नेपथ्य
शृंगार/वेशभूषा (२.६.१००) — आकल्प, वेष, प्रतिकर्म, प्रसाधन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें