🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:25:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नेपाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नेपाल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नेपाल

अर्थ: भारत के उत्तर में स्थित एक देश का नाम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नेपाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नेपाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नेपाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानेपालःनेपालौनेपालाः
द्वितीयानेपालम्नेपालौनेपालान्
तृतीयानेपालेननेपालाभ्याम्नेपालैः
चतुर्थीनेपालायनेपालाभ्याम्नेपालेभ्यः
पञ्चमीनेपालात् / नेपालाद्नेपालाभ्याम्नेपालेभ्यः
षष्ठीनेपालस्यनेपालयोःनेपालानाम्
सप्तमीनेपालेनेपालयोःनेपालेषु
सम्बोधनहे नेपालहे नेपालौहे नेपालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नेपाल
नेपाल
nepāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नेपाल संज्ञा पुं॰ [देश॰] हिंदुस्तान के उत्तर में एक रुखा पहाड़ी देश जो हिमालय के तट पर है । विशेष— नेपाल नाम के संबंध में कई प्रकार के अनुमान हैं । कुछ लोग कहते हैं कि तिब्बत तथा उसके आसपात की अनार्य जातियाँ अपनी भाषा में उस प्रदेश को जहाँ गोरखे बसते हैं 'पाल' कहती है । सिकिम, भूटान आदि के लोग नेपाल के पूर्वी भाक को 'ने' कहते हैं । तिब्बती भाषा में पाल पशम या ऊन को भी कहते हैं । लेपचा, नेवार आदि जातियों की भाषा में 'ने' शब्द का अर्थ पहाड़ की गुफा लिया जाता है । तिब्बत और बरमा के बौद्ध 'ने' शब्द से पवित्र गुहा या देवता द्वारा रक्षित स्थान का भाव लेते हैं । कुछ लोगों का कथन है कि नेवार जाति ही से नेपाल नाम पड़ा । पंडित लोग शुद्ध शब्द 'नयपाल' मानकर 'न्याय का पालन करनेवाला' अर्थ करते हैं । रामायण महाभारत आदि में इस देश का नाम नहीं मिलता । पुराणों में स्कंदपुराण के रेवाखंड, नागरखंड और सह्यद्रिखंड में तथा गरुड़ पुराण में इस देश खा थोड़ा बहुत उल्लेख मिलता है । बृहत्संहिता में भी नेपाल का नाम आया है । शक्तिसंगमतंत्र, बृहन्नीलतंत्र और वाराहीतंत्र आदि कई तंत्रों में नेपाल का वर्णन मिलता है । शक्तिसंगमतंत्र में जटेश्वर से लेकर योगेश्वर तक के देश को नेपाल कहा है और उसे बहुत सिद्धिदायक बतलाया है । जैन हरिवंश तथा हेमचंद्र की स्थविरावली में भी नेपाल का उल्लेख मिलता है । नैपाली बौद्धों के तंत्रों और पुराणों में नेपाल का माहात्म्य अलौकिक कथाओं के सहित पाया जाता है ।
२. ताम्र । ताँबा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नेपाल m. N. of a country and (pl.) of a people, Nepal or the Nepalese, Var.; Rājat. &c.
a species of sugarcane, L.
नेपाल n. copper, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (569,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नेपालः N. of a country in the north of India. --लाः pl. The people of this country. --लं Copper. --ली 1 The wild date tree or its fruit. --2 Red arsenic. --Comp. --जा --जाता red arsenic. --मूलकं a radish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0648-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नेपाल पु० देशभेदे “नेपालभृङ्गिमध्यकच्छसुराष्ट्रमद्रान्” वृ० सं० ४ अ० “नेपालादागतोऽयं नवकम्बलवत्त्वात्” छलोदाहरणे विश्वनाथः “जटेश्वरं समारभ्य योगेशान्तं महेश्वरि! । नेपालदेशो देवेशि! साधकानां सुसिद्धिदः” शक्तिसङ्गमत० । “नेपाले माहिषं भांसम्” अनाचारोक्तौ
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4147,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नेपालः, पुं, स्वनामप्रसिद्धदेशः । इति जटाधरः ॥ (यथा, शक्तिसङ्गमतन्त्रे । “जटेश्वरं समारभ्य योगेशान्तं महेश्वरि ! । नेपालदेशो देवेशि ! साधकानां सुसिद्धिदः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-923-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नेपाल" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नेपालनेपाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नेपाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नेपाल 📚 ➤ भारत के उत्तर में स्थित एक देश का नाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नेपाल 📚हिंदुस्तान के उत्तर में एक रुखा पहाड़ी देश जो हिमालय के तट पर है । विश…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नेपाल = नेप + आल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें