🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:38:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नेह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नेह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नेह

अर्थ: बांधना

संस्कृत: बन्धने

अंग्रेज़ी: to tie

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नह् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — नह् (दिवादिगण) · अर्थ: बांधना (बन्धने)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमननाहनेहतुःनेहुः
मध्यमननद्ध / नेहिथनेहथुःनेह
उत्तमननह / ननाहनेहिवनेहिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नह्यति · लट् (आत्मने.): नह्यते · लिट्: ननाह · लिट् (आत्मने.): नेहे · लुट्: नद्धा · लुट् (आत्मने.): नद्धा · लृट्: नत्स्यति · लृट् (आत्मने.): नत्स्यते · लोट्: नह्यतात् · लोट् (आत्मने.): नह्यताम् · लङ्: अनह्यत् · लङ् (आत्मने.): अनह्यत · विधिलिङ्: नह्येत् · विधिलिङ् (आत्मने.): नह्येत · आशीर्लिङ्: नह्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): नत्सीष्ट · लुङ्: अनात्सीत् · लुङ् (आत्मने.): अनद्ध · लृङ्: अनत्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अनत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नहन · ण्वुल्: नाहकः · तृच्: नद्धा · ण्यत्: नाह्यः · तव्य: नद्धव्यः · अनीयर्: नहनीयः · क्त: नद्धः · क्तवतु: नद्धवान् · शतृ: नह्यन् · स्य-शतृ: नत्स्यन् · शानच्: नह्यमानः · क्त्वा: नद्ध्वा · ल्यप्: प्रणह्य · तुमुन्: नद्धुम् · णमुल्: नाहम् · घञ्: नाहः · क्तिन्: नद्धि · क्वसु: नेहिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नह्
नह्
nah
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नह् cl. 4. P. Ā. (Dhātup. xxvi, 57) नह्यति, ˚ते (Pot. -नहेत्, MBh.; नह्युर्, AitBr.; p. Ā. नह्यमान [also with pass. meaning] RV. &c.; pf. ननाह, नेहे; fut. नत्स्यति, नद्धा, Siddh. [cf. Pāṇ. viii, 2, 34]; aor., अनात्सीत्, Bhaṭṭ.; अनद्ध, Vop.; ind.p. नद्ध्वा Gr.; -नह्य, Br. &c.; inf. -नद्धुम्, Kāv.) to bind, tie, fasten, bind on or round or together; (Ā.) to put on (as armour &c.), arm one's self, RV. &c. &c.: Pass. नह्यते, p. ˚ह्यमान (see above) : Caus. नाहयति (aor. अनीनहत् Gr.) to cause to bind together, BhavP. : Desid. निनत्सति, ˚ते Gr.: Intens. नानह्यते, नानद्धि, ib.
नह्, [Prob. for नघ्; cf. Lat. nectere, Germ. Nestel (?).]
2. नह् (only in नद्भ्यस्, RV. x, 60, 6; but cf. अक्षा-नह्) a bond, tie.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (532,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नह् {c4c} U. (नह्यति-ते, नद्ध; desid. निनत्सति-ते) 1 To tie, bind, bind on or round or together, gird round; शैलेयनद्धानि शिलातलानि Ku. 1. 56; R. 4. 57; 16. 41. --2 To put on (oneself), to dress, arm oneself (Atm.). --Caus. To cause to put on. --WITH अप to untie. --अपि (अपि being often changed to पि) 1 to fasten, gird round, bind; अतिपिनद्धेन वल्कलेन Ś. 1; मंदारमाला हरिणा पिनद्धा Ś. 7. 2. --2 to put on, wear; Bk. 3. 47. --3 to cover, envelop; क्रुसुममिव पिनद्धं पांडुपत्रोदरेण Ś. 1. 19.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0611-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नेहनह् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नेह 📚 ➤ बांधना
संस्कृत: बन्धने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नह् 📚cl. 4. P. Ā. (Dhātup. xxvi, 57) नह्यति, ˚ते (Pot. -नहेत्, MBh.; नह्यु…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें