🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:49:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नैगमेष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नैगमेष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नैगमेष

अर्थ: नैगम (वेद से संबद्ध, वेद में पाया जाने वाला) + इष (बलशाली, शक्ति सम्पन्न)

अंग्रेज़ी: N. of a demon with the head of a ram (supposed to seize or injure children), AV. (cf. prec. and नेजमेष).

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नैगमेष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नैगमेष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानैगमेषःनैगमेषौनैगमेषाः
द्वितीयानैगमेषम्नैगमेषौनैगमेषान्
तृतीयानैगमेषेणनैगमेषाभ्याम्नैगमेषैः
चतुर्थीनैगमेषायनैगमेषाभ्याम्नैगमेषेभ्यः
पञ्चमीनैगमेषात् / नैगमेषाद्नैगमेषाभ्याम्नैगमेषेभ्यः
षष्ठीनैगमेषस्यनैगमेषयोःनैगमेषाणाम्
सप्तमीनैगमेषेनैगमेषयोःनैगमेषेषु
सम्बोधनहे नैगमेषहे नैगमेषौहे नैगमेषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नैगमेष
नैगमेष
naigameṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नैगमेष संज्ञा पुं॰ [सं॰] सुश्रुत में जो नौ बालग्रह के नए हैं उनमें नवाँ । विशेष— इस बालग्रह द्वारा पीड़ित होने से बच्चों के मुँह से फैल गिरता है, वे होते हैं, बेचैन रहते हैं, उन्हें ज्वर होता है तथा उनकी दृष्टि ऊपर को टँगी रहती है और देह से चरबी की सी गंध आती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नैगमेष m. N. of a demon with the head of a ram (supposed to seize or injure children), AV. (cf. prec. and नेजमेष).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (570,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नैगमेय(ष) पु० १ कुमारानुचरभेदे “तस्य (कार्त्तिकेयस्य) शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजः” भा० आ० ३६ अ० सुश्रुतोक्ते २ वालग्रहभेदे “स्कन्दग्रहस्तु प्रथस” इत्युपक्रमे “नवमो नैगमेयश्च यः पितृग्रहसंज्ञितः” इत्युक्त्वा “यः फेनं वमति विनम्यते च मध्ये सोद्वेगं विलपति चोर्द्ध्वमीक्षमाणः । ज्वर्य्येत प्रततमथोवसासगन्धिर्निः- सङ्गो भवति हि नैगमेयजुष्टः” इति लक्षितः । अत्र नैगमेष इत्यपपाठः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4148,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नैगमेषनैगमेष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नैगमेष 📚 ➤ नैगम (वेद से संबद्ध, वेद में पाया जाने वाला) + इष (बलशाली, शक्ति सम्पन्न)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): N. of a demon with the head of a ram (supposed to seize or injure children), AV. (cf. prec. and नेजमेष).

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नैगमेष 📚सुश्रुत में जो नौ बालग्रह के नए हैं उनमें नवाँ । विशेष— इस बालग्रह द्व…🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • नैगमेष = नैगम + इष कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬