🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:34:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पक्वम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पक्वम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पक्वम्

अर्थ: पकाया हुआ, भूना हुआ, उबाला हुआ

संस्कृत: पर्याय: विनाशोन्मुख

व्युत्पत्ति: पच्+क्त,तस्य वः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पक्व (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. पक्व (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. पक्व (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पक्व (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापक्वःपक्वौपक्वाः
द्वितीयापक्वम्पक्वौपक्वान्
तृतीयापक्वेनपक्वाभ्याम्पक्वैः
चतुर्थीपक्वायपक्वाभ्याम्पक्वेभ्यः
पञ्चमीपक्वात् / पक्वाद्पक्वाभ्याम्पक्वेभ्यः
षष्ठीपक्वस्यपक्वयोःपक्वानाम्
सप्तमीपक्वेपक्वयोःपक्वेषु
सम्बोधनहे पक्वहे पक्वौहे पक्वाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पक्व
पक्व
pakva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नाश के निकट (पका) (3.1.90) विनाशोन्मुख
परिपक्व (3.1.95) परिणत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पक्व १ वि॰ [सं॰]
१. पका हुआ ।
२. पक्का ।
३. परिपुष्ट । दृढ़ ।
४. सेंका हुआ । पकाया हुआ (को॰) ।
५. पूरी तरह से विकसित (को॰) ।
६. श्वेत । सफेद । जैसे, पक्व केश (को॰) ।
पक्व २ संज्ञा पुं॰ पकाया हुआ भोजन या अन्न [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पक्व mf(आ)n. (considered as p.p. of √ 2. पच्; cf. Pāṇ. viii, 2, 52) cooked, roasted, baked, boiled, prepared on a fire (opp. to आम), RV. &c. &c. (also applied to the milk in an udder)
warmed (cf. द्विष्-), Gobh.; Mn. &c.
baked or burnt (as bricks or earthenware pots), ŚBr.; Var. &c.
ripe, mature (lit. and fig.), RV. &c. &c. (also applied to a tree with ripe fruits)
grey, hoary (as the hair), Dhūrtas.
accomplished, perfect, fully developed (as the understanding, character &c.), MBh.; BhP.
ripe for decay, near to death, decrepit, perishing,decaying, ib.
digested, W.
पक्व n. cooked food, dish, RV.; AV.; ŚBr.
ripe corn, AV.
the ashes of a burnt corpse, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (575,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पक्ति, पक्तृ, पक्व &c. See under पच्.
पक्व a. [पच्-क्त तस्य वः] 1 Cooked, roasted, boiled; as in पक्वान्न. --2 Digested. --3 Baked, burned, annealed (opp. आम); प्रक्वेष्टकानामाकर्षणं Mk. 3. --4 Mature, ripe; पक्वबिंबाधरोष्ठी Me. 82. --5 Fully developed, come to perfection, perfect, matured; as in पक्वधी. --6 Experienced, shrewd. --7 Ripe (as a boil), ready to suppurate. --8 Grey (as hair). --9 Perished, decaying, on the eve of destruction, ripe to meet one's doom. [] --क्वं Cooked food. --Comp. --अतिसारः chronic dysentery. --अन्नं cooked or dressed food. --आधानं, --आशयः the stomach, abdomen. --इष्टका a baked brick. --इष्टकाचितं a building constructed with baked bricks. --कृत् a. {1} cooking. {2} maturing. (--m.) the Nimba tree. --केश a. greyhaired. --रसः wine or any spirituous liquor. --वारि n. the water of boiled rice (कांजिक), sour rice-gruel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0653-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पक्व त्रि० पच--क्त तस्य वः । १ परिणते २ दृढे ३ विनाशोन्मुखे ४ कृतपाके च अमरः । भावे क्त ५ पाके न०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4177,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पक्वं, क्ली, (पच्यते स्म । पच + क्त । “पचो वः” । ८ । २ । ५२ । इति निष्ठातस्य वः ।) स्विन्न- तण्डुलादि । तत्र पाकस्य विधिनिषेधादिर्यथा, -- “पूर्व्वाशाभिमुखो भूत्वा उत्तराशामुखेन वा । पचेदन्नञ्च मध्याह्ने सायाह्ने च विवर्ज्जयेत् ॥ अग्न्याशाभिमुखे पक्त्वा अमृतान्नं निबोध च । पूर्व्वमुखो धर्म्मकामः शोकहानिश्च दक्षिणे ॥ श्रीकामश्चोत्तरमुखो पतिकामश्च पश्चिमे । ऐशान्याभिमुखे पक्त्वा दरिद्रो जायते नरः” ॥ * ॥ “यदा तु आयसे पात्रे पक्वमश्नाति वै द्बिजः । स पापिष्ठोऽपि भुङ्क्तेऽन्नं रौरवे परिपच्यते ॥ ताम्रे पक्त्वा चक्षुर्हानिर्म्मणौ भवति वै क्षयम् । स्वर्णपात्रे तु यत् पक्वं अमृतं तदंपि स्मृतम्” ॥ * ॥ “पितृभ्यां पक्वमन्नञ्च पितृव्येण यशस्विनि ! । पुण्डरीकस्य यज्ञस्य लभते फलमीप्सितम् ॥ वातुलेन तु यत् पक्वं भगिन्या च कनिष्ठया । असगोत्रेण यत पक्वं शोणितं तदपि स्मृतम् ॥ अभक्तेन च यत् पक्वं स्त्रिया पक्वं तथैव च । पक्वपात्रे च यत् पक्वं तत् सर्व्वं निष्फलं भवेत्” ॥ * ॥ “उडुम्बरेण काष्ठेन कदम्बस्य दलेन च । शालेन करमर्द्देन उदरावर्त्तकेन च ॥ पक्वान्नं नैव भुञ्जीत भुक्त्वा रात्रिमुपावसेत् । गर्हितान्नमवीरान्नं भुक्त्वा कृच्छ्रं समाचरेत् ॥ अप्रजा यातु वनिता नाश्नीयादेव तद्गृहे” ॥ “शालकाष्ठस्य पक्वान्नं शिरीषकस्य चैव हि । कलिचण्डातकस्यैव वज्रावारुणकस्य च । भेरण्डशाल्मलैर्व्वापि पक्वान्नं गर्हितं स्मृतम् ॥ * ॥” [] “यदा मृण्मयपात्रे तु पक्वं वै सार्व्वकालिकम् । मासे पक्षे तथाष्टौ च तत् पात्रं विसृजेद्गृही” ॥ * “धनुःपाके तथा सिंहे मिथुने वा वरानने । यः कुर्य्याद्भोजनं देवि ! कृच्छ्रेणैव विशुध्यति” ॥ * ॥ “एकदा तु जलं दद्यात् द्विवारं न प्रदापयेत् । त्रिभागं पूरयेत् पात्रं पश्चात्तोयं न दापयेत्” ॥ इति ॥ * ॥ “मोदकं कन्दुपक्वञ्च गव्याढ्यं घृतसंयुतम् । पुनः पुनर्भोजने च पुनरन्नं न दुष्यति” ॥ इति च मत्स्यसूक्ते महातन्त्रे ४२ पटलः ॥
पक्वं, त्रि, (पच्यते स्म यत् इति । पच + कर्म्मणि क्तः । “पचो वः” । ८ । २ । ५२ । इति निष्ठातस्य वः ।) परिणतम् । पाका इति भाषा ॥ (यथा, मनुः । ६ । १७ । “अग्निपक्वाशनो वा स्याता कालपक्वभुगेव वा” ॥) निष्ठां प्राप्तम् । सुदृढमिति यावत् । यथा परि- णता बुद्धिः । विनाशोन्मुस्वम् । प्रत्यासन्नविना- शम् । अतिपक्वव्यञ्जनदशमूलादौ निष्पक्वं कथि- तञ्च । क्षीराज्यपयसां पाके शृतम् । ईषत्पक्वे आपक्वम् । इत्यमरभरतौ ॥ (भावे क्तः । पाकः । परिणामः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-002-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पक्व" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पक्वम्पक्व (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पक्व (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | पक्व (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पक्वम् 📚 ➤ पकाया हुआ, भूना हुआ, उबाला हुआ
संस्कृत: पर्याय: विनाशोन्मुख

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पक्व 📚पका हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पक्व

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पक्वम्: पच्+क्त,तस्य वः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬