🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:34:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पचनीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पचनीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पचनीय

अर्थ: पकाना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: पाके

अंग्रेज़ी: to cook

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पचनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पच् + अनीयर्
  2. पचनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पच् + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पचनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापचनीयःपचनीयौपचनीयाः
द्वितीयापचनीयम्पचनीयौपचनीयान्
तृतीयापचनीयेनपचनीयाभ्याम्पचनीयैः
चतुर्थीपचनीयायपचनीयाभ्याम्पचनीयेभ्यः
पञ्चमीपचनीयात् / पचनीयाद्पचनीयाभ्याम्पचनीयेभ्यः
षष्ठीपचनीयस्यपचनीययोःपचनीयानाम्
सप्तमीपचनीयेपचनीययोःपचनीयेषु
सम्बोधनहे पचनीयहे पचनीयौहे पचनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पच् (भ्वादिगण) · अर्थ: पकाना (पाके)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपचतिपचतःपचन्ति
मध्यमपचसिपचथःपचथ
उत्तमपचामिपचावःपचामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पचति · लट् (आत्मने.): पचते · लिट्: पपाच · लिट् (आत्मने.): पेचे · लुट्: पक्ता · लुट् (आत्मने.): पक्ता · लृट्: पक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): पक्ष्यते · लोट्: पचतात् · लोट् (आत्मने.): पचताम् · लङ्: अपचत् · लङ् (आत्मने.): अपचत · विधिलिङ्: पचेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पचेत · आशीर्लिङ्: पच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पक्षीष्ट · लुङ्: अपाक्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अपक्त · लृङ्: अपक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पचन · ण्वुल्: पाचकः · तृच्: पक्ता · ण्यत्: पाच्यः · तव्य: पक्तव्यः · अनीयर्: पचनीयः · क्त: पक्वः · क्तवतु: पक्ववान् · शतृ: पचन् · स्य-शतृ: पक्ष्यन् · शानच्: पचमानः · क्त्वा: पक्त्वा · ल्यप्: प्रपच्य · तुमुन्: पक्तुम् · णमुल्: पाचम् · घञ्: पाकः · क्तिन्: पक्ति · क्वसु: पेचिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पचनीय
पचनीय
pacanīya
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पचनीय संज्ञा पुं॰ [सं॰] पचने योग्य । जो पच सकता हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔁 जिनके अर्थ में "पचनीय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पचनीयपचनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पच् + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: पचनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पच् + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पचनीय 📚 ➤ पकाना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: पाके

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पचनीय 📚पचने योग्य । जो पच सकता हो🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पचनीय: पच् + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें