🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:46:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पटंबर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पटम्+बर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पटम्

अर्थ: वस्त्र, पहनावा, कपड़ा, चिथड़ा

संस्कृत: शोभनवस्त्रम् · पर्याय: सुचेलक

व्युत्पत्ति: पट्+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पट (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. पट (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. पट (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. पट् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. पट् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  6. पट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापटःपटौपटाः
द्वितीयापटम्पटौपटान्
तृतीयापटेनपटाभ्याम्पटैः
चतुर्थीपटायपटाभ्याम्पटेभ्यः
पञ्चमीपटात् / पटाद्पटाभ्याम्पटेभ्यः
षष्ठीपटस्यपटयोःपटानाम्
सप्तमीपटेपटयोःपटेषु
सम्बोधनहे पटहे पटौहे पटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

बर

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: N. of Bala-rāma (= बल), L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबरःबरौबराः
द्वितीयाबरम्बरौबरान्
तृतीयाबरेणबराभ्याम्बरैः
चतुर्थीबरायबराभ्याम्बरेभ्यः
पञ्चमीबरात् / बराद्बराभ्याम्बरेभ्यः
षष्ठीबरस्यबरयोःबराणाम्
सप्तमीबरेबरयोःबरेषु
सम्बोधनहे बरहे बरौहे बराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पट
पट
paṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सुन्दर वस्त्र (2.6.117) सुचेलक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वस्त्र । कपड़ा ।
२. पर्दा । चिक । कोई आड़ करनेवाली वस्तु । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—खोलना ।—हटाना ।
३. लकड़ी धातु आदि का वह चिकना चिपटा टुकड़ा या पट्टी जिसपर कोई चित्र या लेख खुदा हुआ हो । जैसे, ताम्रपट ।
४. कागज का वह टुकड़ा जिसपर चित्र खींचा या उतारा जाय । चित्रपट । उ॰—लौटी ग्राम बधू पनघट से, लगा चितेरा अपने पट से ।—आराधना॰ पृ॰ ३७ ।
५. वह चित्र जो जगन्नाथ, बदरिकाश्रम आदि मंदिरों से दर्शनप्राप्त यात्रियों को मिलता है ।
६. छप्पर । छान ।
७. सरकंड़े आदि का बना हुआ वह छप्पर जो नाव या बहली के ऊपर डाल दिया जाता है ।
८. चिरौंजी का पेड़ । पियार ।
९. कपास ।
१०. गंधतृण । शरवान ।
११. रेशम । पट्ट । यौ॰—पटबसतर = पट्टवस्त्र । पट्टांशुक । रेशमी वस्त्र । उ॰— नहाते त्रिकाल रोज पंडित अचारी बड़े, सदा पटबस्तर सूत अंग ना लगाई है ।—पलटू॰, भा॰ २, पृ॰ १०९ ।
पट २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पट्ट]
१. साधारण दरवाजों के किवाड़ । क्रि॰ प्र॰—उघड़ना ।—खुलना ।—खोलना ।—देना ।—बंद करना ।—भिड़ाना ।—भेड़ना ।
पट ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰]
१. टाँग । मुहा॰—पट धुसना = दे॰ 'पट लेना' । पट लेना = पट नामक पेंच करने के लिये जोड़ की टागें अपनी और खींचना ।
२. कुश्ती का एक पेंच जिसमें पहलवान अपने दोनें हाथ जोड़ की आखों की तरफ इसलिऐ बढ़ाता है कि वह समझे के मेरी आखों पर थप्पड़ मारा जायगा और फिर फुरती से झुककर उसके दोनों पैर अपने सिर की और खींचकर उसे उठा लेता और गिराकर चित कर देता है । यह पेंच और भी कई प्रकार किया जाता है ।
पट ४ वि॰ ऐसी स्थिति जिसमें पेट भूमि की और हो और पीठ आकाश की और । चित का उलटा । औंधा । मुहा॰—पट पड़ना = (१) औधा पड़ना । (२) कुश्ती में नीचे के पहलवान का पेट के वल पड़कर मिट्टी थामना । (३) मंद पड़ना । धीमा पड़ना । न चलना । जैसे—रोजगार पट पड़ना, पासा पट पड़ना, आदि । तलवार पट पड़ना = तलवार का औंधा गिरना । उस और से न पड़ना जिधर धार हो ।
पट ५ क्रि॰ वि॰ चट का अनुकरण । तुरंत । फोरन । जैसे, चट मँगनी पट ब्याह ।
पट ६ [अनु॰] किसी हलकी छोटी वस्तु के गिरने से होनेवाली आवाज । टप । जैसे, पट पट बुँदे पड़ने लगीं । विशेष—खटपट, धमधम आदि अन्य अनुकरण शब्दो के समान इसका प्रयोग भी 'से' विभक्ति के साथ क्रियाविशेषण- वत् ही होता है । संज्ञा की भाँति प्रयोग न होने के कारण इसका कोई लिंग नहीं माना जा सकता ।
पट २ वि॰ [सं॰] मुख्य । प्रधान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पट m. (n., L.; ifc. f(आ). ) woven cloth, cloth, a blanket, garment, veil, screen, MBh.; Kāv. &c. (cf. मरुत्-, वात-)
a painted piece of cloth, a picture, Yājñ.; Kād.
monastic habit, Kāraṇḍ.
a kind of bird, Lalit.
Buchanania Latifolia, L.
= पुरस्-कृत, L.
पट n. a thatch or roof (= पटल), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (579,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पटः --टं [पट् वेष्टने करणे घञर्थे कः] 1 A garment, raiment, cloth, a piece of cloth; अयं पटः सूत्रदरिद्रतां गतो ह्ययं पटश्छिद्रशतैरलंकृतः &c. Mk. 2. 9; मेघाः स्रवंति बलदेवपटप्रकाशाः 5. 45. --2 Fine cloth. --3 A veil, screen. --4 A tablet, plate or piece of cloth for writing or painting upon. --टः Any thing well made or polished. --टं A thatch, roof. --Comp. --उटजं a tent. --कर्मन् n. weaving, business of the loom. --कारः {1} a weaver. {2} a painter. --कुटी f. --मंडपः, --वापः, --वेश्मन् n. a tent; Śi. 12. 63. --वासः {1} a tent. {2} a petticoat. {3} perfumed powder; Ratn. 1. --वासकः perfumed powder.
पटः --टं [पट् वेष्टने करणे घञर्थे कः] 1 A garment, raiment, cloth, a piece of cloth; अयं पटः सूत्रदरिद्रतां गतो ह्ययं पटश्छिद्रशतैरलंकृतः &c. Mk. 2. 9; मेघाः स्रवंति बलदेवपटप्रकाशाः 5. 45. --2 Fine cloth. --3 A veil, screen. --4 A tablet, plate or piece of cloth for writing or painting upon. --टः Any thing well made or polished. --टं A thatch, roof. --Comp. --उटजं a tent. --कर्मन् n. weaving, business of the loom. --कारः {1} a weaver. {2} a painter. --कुटी f. --मंडपः, --वापः, --वेश्मन् n. a tent; Śi. 12. 63. --वासः {1} a tent. {2} a petticoat. {3} perfumed powder; Ratn. 1. --वासकः perfumed powder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0658-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पट गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । पटति । अपाटीत् अपटीत् । पपाट पेटतुः । उद् + णिच् । उन्मूलने उत्पाटयति ।
पट दीप्तौ चु० उभ० अक० सेट् । पाटयति ते अपीपटत् त । अव--छेदने सक० । अवपाटयति छिनत्तीत्यर्थः ।
पट वेष्टने अद० चु० उभ० सक० सेट् । पटयति ते अपपटत् त
पट पु० पट वेष्टने करणे घञर्थे क । १ वस्त्रे अमरः स्त्रीत्वमपि अपटीक्षेपेणेत्युदाहरणदर्शनात् । २ चित्रपटे मेदि० चित्रलेखनपटस्वरूपादि देवीपु० उक्तं यथा “पटस्य लक्षणं वक्ष्ये यथा सिध्यन्ति साधकाः । ग्रन्थिकेशविहीने तु अजीर्णे समतन्तुके । अस्फुटिते चाच्छिद्रे स्थलेनैव समालिखेत् । योगिनीरूपिणी कार्य्या जयाद्यै” परिवारिता । वृद्धेनच भवेद्वृद्धोव्याधिते व्याधितो भवेत् । कुरूपेण कुरुपस्तु सूक्ष्मेण सूक्ष्मतामियात् । लेखकस्य तु यद्रूपं चित्रे भवति तादृशम्” । षटस्यांशभेदच्छेदनादिषु फलं तद्धारणनक्षत्रादिफलं च वृ० सं० ७१ अ० उक्तं यथा “वस्त्रस्य कोणेष वसन्ति देवा नराश्च पार्श्वान्वद- शान्तमध्ये । शेषास्त्रेयश्चात्र निशाचरांशास्तथैव शय्या- सनपादुकासु । लिप्ते मसीगोमयकदमाद्यैश्छिन्ने प्र- दग्घे स्कुटिते च विद्यात् । पुष्टं नवेऽल्पाल्पतरं च भुक्ते पापं शुभं वाऽधिकमुत्तरीये । रुग्राक्षसाशेष्वथ वासि मृत्युः पुञ्जन्म तेजश्च मनुष्यभागे । भागेऽमरणामथ भो- गवृद्धिः प्राल्पेषु सर्वत्र वटन्त्यनिष्टम् । कङ्कप्लवोलू- ककपोतकाकक्रव्यादगोमायुखरोष्ट्रसर्पैः । छेदाकृतिर्दैघत- भागगापि पुंसां भयं मृत्युसर्म करोति । छत्रध्वजस्व- स्तिकवर्द्धमानश्रीवृक्षकुम्भाम्बुजतोरणाद्यैः । छेदाकृति र्नैरृतभागगापि पुंसां विधत्ते नचिरेण लक्ष्मीम् । प्र- भूतवस्त्रदाऽश्विनी भरण्यथापहारिणी । प्रदह्यतेऽग्नि- दैवते ३ प्रजेश्वरे ४ ऽर्थसिद्धयः । मृगे तु मूषकाद्भयं व्यसु- त्वमेव शाङ्करे ६ । पुनर्वसौ शुभागमस्तदग्रभे ८ धनैर्यु- तिः । भुजङ्गमे ९ विलुप्यते मघासु मृत्युमादिशेत् । भगाह्वये ११ नृपाद्भयं धनागमाय चोत्तरा १२ । करेण १३ कर्मसिद्धयः शुभागमस्तु चित्रया । शुभं च भोज्यमा- निले १५ द्विदैवते १६ जनप्रियः । सुहृवातिश्च मित्रभे १७ पुरन्दरे १८ ऽम्बरक्षयः । जलप्लुतिश्च नैरृते १९ रुजो जलाधिदैवते २० । मिष्टमन्नमथ विश्वदैवते २१ वैष्णवे २२ भवति नेत्रशेमिता । चान्यलब्धिमपि वातवे २३ विदु- [] र्वारुणे २४ विषकृतं महद्भयम् । भाद्रपदासु भयं सलि- लोत्थं तत्परत्र २६ च भवेत्सुतलब्धिः । रत्नयुतिं कथयन्ति च पौष्णे २७ योऽभिनवाम्बरमिच्छति भोक्तुम् । वि- प्रमतादथ भूपतिदत्तं यच्च विवाहविधावपि लब्धम् । तेषु गुणैः रहितेष्वपि भोक्तुं नूतनमम्बरमिष्टफलं स्यात् । भोक्तुं नवाम्बरं शस्तमृक्षेऽपि गुणवर्जिते । विवाहे राजसम्माने ब्राह्मणानां च सम्मते” । ३ पियालवृक्षे पु० मेदि० ४ पुरस्कृते त्रि० विश्वः । ५ छदिषि (चाल) भरतः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4199,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पट, गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) पटति । इति दुर्गादासः ॥
पट, क त्विषि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-परं- अकं-सेट् ।) क, पाटयति । त्विषि दीप्तौ । इति दुर्गादासः ॥
पट, त् कवेष्टने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरां-परं-सकं-सेट् ।) ग्रन्थने । इत्यन्ये । पट- यति मालां मालिकः । इति दुर्गादासः ॥
पटं, क्ली, (पटतीति । पट् + पचाद्यच् ।) छदिः । चालम् । इति पटलशब्दटीकायां भरतः ॥
पटः, पुं, क्ली, (पटयत्यनेन । पट वेष्टने घञर्थे कः ।) शोभनवस्त्रम् । तत्पर्य्यायः । सुचेलकः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ११६ ॥ (यथा, पञ्चदशी । ६ । २ । “यथा धौतो घट्टितश्च लाञ्छितो रञ्जितः पटः । चिदन्तर्यामिसूत्राणि विराट् चात्मा तथर्य्यते ॥”) चित्रपटः । इति मेदिनी ॥ तस्य लक्षणं यथा, -- “पटस्य लक्षणं वक्ष्ये यथा सिध्यन्ति साधकाः । ग्रन्थिकेशविहीने तु अजीर्णे समतन्तुके ॥ अस्फाटिते अच्छिद्रे तु स्थलेनैव समालिखेत् । योगिनी रूपिणी कार्य्या जयाद्यैः परिवारिता ॥ वृद्धेन च भवेद्बृद्धो व्याधिते व्याधितो भवेत् । कुरूपेण कुरूपस्तु मूर्खेण तु न पूज्यते ॥ लेखकस्य तु यद्रूपं चित्रे भवति तादृशम् ॥” इति देवीपुराणम् ॥
पटः, पुं, पियालवृक्षः । इति मेदिनी ॥ पुरस्कृतः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-017-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पट" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पटम्पट (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पट (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | पट (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
बरबर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पटम् 📚 ➤ वस्त्र, पहनावा, कपड़ा, चिथड़ा
संस्कृत: शोभनवस्त्रम् · पर्याय: सुचेलक

बर 📚 ➤ वह जिसका विवाह होता हो । दूल्हा । दे॰ 'वर' उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): N. of Bala-rāma (= बल), L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पट 📚वस्त्र । कपड़ा🟠🔵🟣🟢🟤
बर 📚वह जिसका विवाह होता हो । दूल्हा । दे॰ 'वर'🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पटंबरपटम् + बरअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पटम्: पट्+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें