🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:44:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पट
paṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सुन्दर वस्त्र (2.6.117) सुचेलक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वस्त्र । कपड़ा ।
२. पर्दा । चिक । कोई आड़ करनेवाली वस्तु । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—खोलना ।—हटाना ।
३. लकड़ी धातु आदि का वह चिकना चिपटा टुकड़ा या पट्टी जिसपर कोई चित्र या लेख खुदा हुआ हो । जैसे, ताम्रपट ।
४. कागज का वह टुकड़ा जिसपर चित्र खींचा या उतारा जाय । चित्रपट । उ॰—लौटी ग्राम बधू पनघट से, लगा चितेरा अपने पट से ।—आराधना॰ पृ॰ ३७ ।
५. वह चित्र जो जगन्नाथ, बदरिकाश्रम आदि मंदिरों से दर्शनप्राप्त यात्रियों को मिलता है ।
६. छप्पर । छान ।
७. सरकंड़े आदि का बना हुआ वह छप्पर जो नाव या बहली के ऊपर डाल दिया जाता है ।
८. चिरौंजी का पेड़ । पियार ।
९. कपास ।
१०. गंधतृण । शरवान ।
११. रेशम । पट्ट । यौ॰—पटबसतर = पट्टवस्त्र । पट्टांशुक । रेशमी वस्त्र । उ॰— नहाते त्रिकाल रोज पंडित अचारी बड़े, सदा पटबस्तर सूत अंग ना लगाई है ।—पलटू॰, भा॰ २, पृ॰ १०९ ।
पट २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पट्ट]
१. साधारण दरवाजों के किवाड़ । क्रि॰ प्र॰—उघड़ना ।—खुलना ।—खोलना ।—देना ।—बंद करना ।—भिड़ाना ।—भेड़ना ।
पट ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰]
१. टाँग । मुहा॰—पट धुसना = दे॰ 'पट लेना' । पट लेना = पट नामक पेंच करने के लिये जोड़ की टागें अपनी और खींचना ।
२. कुश्ती का एक पेंच जिसमें पहलवान अपने दोनें हाथ जोड़ की आखों की तरफ इसलिऐ बढ़ाता है कि वह समझे के मेरी आखों पर थप्पड़ मारा जायगा और फिर फुरती से झुककर उसके दोनों पैर अपने सिर की और खींचकर उसे उठा लेता और गिराकर चित कर देता है । यह पेंच और भी कई प्रकार किया जाता है ।
पट ४ वि॰ ऐसी स्थिति जिसमें पेट भूमि की और हो और पीठ आकाश की और । चित का उलटा । औंधा । मुहा॰—पट पड़ना = (१) औधा पड़ना । (२) कुश्ती में नीचे के पहलवान का पेट के वल पड़कर मिट्टी थामना । (३) मंद पड़ना । धीमा पड़ना । न चलना । जैसे—रोजगार पट पड़ना, पासा पट पड़ना, आदि । तलवार पट पड़ना = तलवार का औंधा गिरना । उस और से न पड़ना जिधर धार हो ।
पट ५ क्रि॰ वि॰ चट का अनुकरण । तुरंत । फोरन । जैसे, चट मँगनी पट ब्याह ।
पट ६ [अनु॰] किसी हलकी छोटी वस्तु के गिरने से होनेवाली आवाज । टप । जैसे, पट पट बुँदे पड़ने लगीं । विशेष—खटपट, धमधम आदि अन्य अनुकरण शब्दो के समान इसका प्रयोग भी 'से' विभक्ति के साथ क्रियाविशेषण- वत् ही होता है । संज्ञा की भाँति प्रयोग न होने के कारण इसका कोई लिंग नहीं माना जा सकता ।
पट २ वि॰ [सं॰] मुख्य । प्रधान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पट m. (n., L.; ifc. f(आ). ) woven cloth, cloth, a blanket, garment, veil, screen, MBh.; Kāv. &c. (cf. मरुत्-, वात-)
a painted piece of cloth, a picture, Yājñ.; Kād.
monastic habit, Kāraṇḍ.
a kind of bird, Lalit.
Buchanania Latifolia, L.
= पुरस्-कृत, L.
पट n. a thatch or roof (= पटल), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (579,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पटः --टं [पट् वेष्टने करणे घञर्थे कः] 1 A garment, raiment, cloth, a piece of cloth; अयं पटः सूत्रदरिद्रतां गतो ह्ययं पटश्छिद्रशतैरलंकृतः &c. Mk. 2. 9; मेघाः स्रवंति बलदेवपटप्रकाशाः 5. 45. --2 Fine cloth. --3 A veil, screen. --4 A tablet, plate or piece of cloth for writing or painting upon. --टः Any thing well made or polished. --टं A thatch, roof. --Comp. --उटजं a tent. --कर्मन् n. weaving, business of the loom. --कारः {1} a weaver. {2} a painter. --कुटी f. --मंडपः, --वापः, --वेश्मन् n. a tent; Śi. 12. 63. --वासः {1} a tent. {2} a petticoat. {3} perfumed powder; Ratn. 1. --वासकः perfumed powder.
पटः --टं [पट् वेष्टने करणे घञर्थे कः] 1 A garment, raiment, cloth, a piece of cloth; अयं पटः सूत्रदरिद्रतां गतो ह्ययं पटश्छिद्रशतैरलंकृतः &c. Mk. 2. 9; मेघाः स्रवंति बलदेवपटप्रकाशाः 5. 45. --2 Fine cloth. --3 A veil, screen. --4 A tablet, plate or piece of cloth for writing or painting upon. --टः Any thing well made or polished. --टं A thatch, roof. --Comp. --उटजं a tent. --कर्मन् n. weaving, business of the loom. --कारः {1} a weaver. {2} a painter. --कुटी f. --मंडपः, --वापः, --वेश्मन् n. a tent; Śi. 12. 63. --वासः {1} a tent. {2} a petticoat. {3} perfumed powder; Ratn. 1. --वासकः perfumed powder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0658-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पट गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । पटति । अपाटीत् अपटीत् । पपाट पेटतुः । उद् + णिच् । उन्मूलने उत्पाटयति ।
पट दीप्तौ चु० उभ० अक० सेट् । पाटयति ते अपीपटत् त । अव--छेदने सक० । अवपाटयति छिनत्तीत्यर्थः ।
पट वेष्टने अद० चु० उभ० सक० सेट् । पटयति ते अपपटत् त
पट पु० पट वेष्टने करणे घञर्थे क । १ वस्त्रे अमरः स्त्रीत्वमपि अपटीक्षेपेणेत्युदाहरणदर्शनात् । २ चित्रपटे मेदि० चित्रलेखनपटस्वरूपादि देवीपु० उक्तं यथा “पटस्य लक्षणं वक्ष्ये यथा सिध्यन्ति साधकाः । ग्रन्थिकेशविहीने तु अजीर्णे समतन्तुके । अस्फुटिते चाच्छिद्रे स्थलेनैव समालिखेत् । योगिनीरूपिणी कार्य्या जयाद्यै” परिवारिता । वृद्धेनच भवेद्वृद्धोव्याधिते व्याधितो भवेत् । कुरूपेण कुरुपस्तु सूक्ष्मेण सूक्ष्मतामियात् । लेखकस्य तु यद्रूपं चित्रे भवति तादृशम्” । षटस्यांशभेदच्छेदनादिषु फलं तद्धारणनक्षत्रादिफलं च वृ० सं० ७१ अ० उक्तं यथा “वस्त्रस्य कोणेष वसन्ति देवा नराश्च पार्श्वान्वद- शान्तमध्ये । शेषास्त्रेयश्चात्र निशाचरांशास्तथैव शय्या- सनपादुकासु । लिप्ते मसीगोमयकदमाद्यैश्छिन्ने प्र- दग्घे स्कुटिते च विद्यात् । पुष्टं नवेऽल्पाल्पतरं च भुक्ते पापं शुभं वाऽधिकमुत्तरीये । रुग्राक्षसाशेष्वथ वासि मृत्युः पुञ्जन्म तेजश्च मनुष्यभागे । भागेऽमरणामथ भो- गवृद्धिः प्राल्पेषु सर्वत्र वटन्त्यनिष्टम् । कङ्कप्लवोलू- ककपोतकाकक्रव्यादगोमायुखरोष्ट्रसर्पैः । छेदाकृतिर्दैघत- भागगापि पुंसां भयं मृत्युसर्म करोति । छत्रध्वजस्व- स्तिकवर्द्धमानश्रीवृक्षकुम्भाम्बुजतोरणाद्यैः । छेदाकृति र्नैरृतभागगापि पुंसां विधत्ते नचिरेण लक्ष्मीम् । प्र- भूतवस्त्रदाऽश्विनी भरण्यथापहारिणी । प्रदह्यतेऽग्नि- दैवते ३ प्रजेश्वरे ४ ऽर्थसिद्धयः । मृगे तु मूषकाद्भयं व्यसु- त्वमेव शाङ्करे ६ । पुनर्वसौ शुभागमस्तदग्रभे ८ धनैर्यु- तिः । भुजङ्गमे ९ विलुप्यते मघासु मृत्युमादिशेत् । भगाह्वये ११ नृपाद्भयं धनागमाय चोत्तरा १२ । करेण १३ कर्मसिद्धयः शुभागमस्तु चित्रया । शुभं च भोज्यमा- निले १५ द्विदैवते १६ जनप्रियः । सुहृवातिश्च मित्रभे १७ पुरन्दरे १८ ऽम्बरक्षयः । जलप्लुतिश्च नैरृते १९ रुजो जलाधिदैवते २० । मिष्टमन्नमथ विश्वदैवते २१ वैष्णवे २२ भवति नेत्रशेमिता । चान्यलब्धिमपि वातवे २३ विदु- [] र्वारुणे २४ विषकृतं महद्भयम् । भाद्रपदासु भयं सलि- लोत्थं तत्परत्र २६ च भवेत्सुतलब्धिः । रत्नयुतिं कथयन्ति च पौष्णे २७ योऽभिनवाम्बरमिच्छति भोक्तुम् । वि- प्रमतादथ भूपतिदत्तं यच्च विवाहविधावपि लब्धम् । तेषु गुणैः रहितेष्वपि भोक्तुं नूतनमम्बरमिष्टफलं स्यात् । भोक्तुं नवाम्बरं शस्तमृक्षेऽपि गुणवर्जिते । विवाहे राजसम्माने ब्राह्मणानां च सम्मते” । ३ पियालवृक्षे पु० मेदि० ४ पुरस्कृते त्रि० विश्वः । ५ छदिषि (चाल) भरतः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4199,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पट, गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) पटति । इति दुर्गादासः ॥
पट, क त्विषि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-परं- अकं-सेट् ।) क, पाटयति । त्विषि दीप्तौ । इति दुर्गादासः ॥
पट, त् कवेष्टने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरां-परं-सकं-सेट् ।) ग्रन्थने । इत्यन्ये । पट- यति मालां मालिकः । इति दुर्गादासः ॥
पटं, क्ली, (पटतीति । पट् + पचाद्यच् ।) छदिः । चालम् । इति पटलशब्दटीकायां भरतः ॥
पटः, पुं, क्ली, (पटयत्यनेन । पट वेष्टने घञर्थे कः ।) शोभनवस्त्रम् । तत्पर्य्यायः । सुचेलकः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ११६ ॥ (यथा, पञ्चदशी । ६ । २ । “यथा धौतो घट्टितश्च लाञ्छितो रञ्जितः पटः । चिदन्तर्यामिसूत्राणि विराट् चात्मा तथर्य्यते ॥”) चित्रपटः । इति मेदिनी ॥ तस्य लक्षणं यथा, -- “पटस्य लक्षणं वक्ष्ये यथा सिध्यन्ति साधकाः । ग्रन्थिकेशविहीने तु अजीर्णे समतन्तुके ॥ अस्फाटिते अच्छिद्रे तु स्थलेनैव समालिखेत् । योगिनी रूपिणी कार्य्या जयाद्यैः परिवारिता ॥ वृद्धेन च भवेद्बृद्धो व्याधिते व्याधितो भवेत् । कुरूपेण कुरूपस्तु मूर्खेण तु न पूज्यते ॥ लेखकस्य तु यद्रूपं चित्रे भवति तादृशम् ॥” इति देवीपुराणम् ॥
पटः, पुं, पियालवृक्षः । इति मेदिनी ॥ पुरस्कृतः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-017-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पट" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें