🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:13:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पणितम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पणितम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पणितम्

अर्थ: (व्यापार में) किया गया लेन-देन

संस्कृत: व्यवहारे स्तुतौ च · पर्याय: ईलित, शस्त, पणायित, पनायित, प्रणुत

अंग्रेज़ी: to deal, to transact, to do business, to barter, to praise

व्युत्पत्ति: पण् + क्त (व्यापार में) किया गया लेन-देन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पणित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पण् + क्त
  2. पणित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पण् + क्त
  3. पणित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पण् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पणित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापणितःपणितौपणिताः
द्वितीयापणितम्पणितौपणितान्
तृतीयापणितेनपणिताभ्याम्पणितैः
चतुर्थीपणितायपणिताभ्याम्पणितेभ्यः
पञ्चमीपणितात् / पणिताद्पणिताभ्याम्पणितेभ्यः
षष्ठीपणितस्यपणितयोःपणितानाम्
सप्तमीपणितेपणितयोःपणितेषु
सम्बोधनहे पणितहे पणितौहे पणिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पण् (भ्वादिगण) · अर्थ: उद्योग करना, व्यवहार करना, प्रशंसा करना, स्तुति करना (व्यवहारे स्तुतौ च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपणायतिपणायतःपणायन्ति
मध्यमपणायसिपणायथःपणायथ
उत्तमपणायामिपणायावःपणायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पणायति · लट् (आत्मने.): पणते · लिट्: पणायाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पेणे · लुट्: पणायिता · लुट् (आत्मने.): पणिता · लृट्: पणायिष्यति · लृट् (आत्मने.): पणिष्यते · लोट्: पणायतात् · लोट् (आत्मने.): पणताम् · लङ्: अपणायत् · लङ् (आत्मने.): अपणत · विधिलिङ्: पणायेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पणेत · आशीर्लिङ्: पणाय्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पणिषीष्ट · लुङ्: अपणायीत् · लुङ् (आत्मने.): अपणिष्ट · लृङ्: अपणायिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपणिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पणन · ण्वुल्: पाणकः · तृच्: पणिता · यत्: पणाय्यः · ण्यत्: पाण्यः · तव्य: पणितव्यः · अनीयर्: पणनीयः · क्त: पणितः · क्तवतु: पणितवान् · शतृ: पणायन् · स्य-शतृ: पणायिष्यन् · शानच्: पणमानः · क्त्वा: पणित्वा · ल्यप्: प्रपण्य · तुमुन्: पणितुम् · णमुल्: पाणम् · घञ्: पाणः · क्तिन्: पाण्टि · क्वसु: पेणिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पणित
पणित
paṇita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पणित वि॰ [सं॰] जिसकी प्रशंसा की गई है । प्रशंसित । स्तुत ।
१. क्रीत ।
३. विक्रीत ।
४. बाजी ।
५. जुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पणित mfn. praised or transacted as business, L.
betted, staked, MBh.
one who has betted or wagered, ib. i, 1225
पणित n. (also -क, L.) a bet, wager, stake, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (580,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पणित p. p. 1 Transacted (as business). --2 Betted; see पण्. --तं A bet, wager.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0660-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पणितं, त्रि, (पण्यते स्म इति । पण + क्त । अया- भावपक्षे सिद्धम् ।) स्तुतम् । इत्यमरः । ३ । २ । १०९ ॥ व्यवहृतम् । इति पणधात्वर्थदर्शनात् ॥ (ग्लहे, क्ली । वाजि इति भाषा । यथा, महाभारते । १ । सौपर्णे । २२ । ४ । “ततस्ते पणितं कृत्वा भगिन्यौ द्बिजसत्तम ! । जग्मतुः परया प्रीत्या परं पारं महोदधेः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-020-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पणितम्पणित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पण् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: पणित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पण् + क्त | पणित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पण् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पणितम् 📚 ➤ (व्यापार में) किया गया लेन-देन
संस्कृत: व्यवहारे स्तुतौ च · पर्याय: ईलित, शस्त, पणायित, पनायित, प्रणुत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पणित 📚जिसकी प्रशंसा की गई है । प्रशंसित । स्तुत🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पणित
स्तुति किया हुआ (३.१.१०८) — ईलित, शस्त, पणायित, पनायित, प्रणुत, पनित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पणितम्: पण् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬