🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:41:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पतसर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पत्+असरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पत्

अर्थ: पैर

संस्कृत: चरणः · पर्याय: पाद, अङ्घ्रि, चरण, पद

व्युत्पत्ति: पद् + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पद् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पद् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापद् / पत्पदौपदः
द्वितीयापदम्पदौपदः
तृतीयापदापद्भ्याम्पद्भिः
चतुर्थीपदेपद्भ्याम्पद्भ्यः
पञ्चमीपदःपद्भ्याम्पद्भ्यः
षष्ठीपदःपदोःपदाम्
सप्तमीपदिपदोःपत्सु
सम्बोधनहे पद् / हे पत्हे पदौहे पदः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

असरः

अर्थ: जाना, सरकना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go,to move,to approach,to slip

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. सृ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सृ (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, सरकना (गतौ)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअधावत् / अधावद् / असरत् / असरद्अधावताम् / असरताम्अधावन् / असरन्
मध्यमअधावः / असरःअधावतम् / असरतम्अधावत / असरत
उत्तमअधावम् / असरम्अधावाव / असरावअधावाम / असराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: धावति · लिट्: ससार · लुट्: सर्ता · लृट्: सरिष्यति · लोट्: धावतात् · लङ्: अधावत् · विधिलिङ्: धावेत् · आशीर्लिङ्: स्रियात् · लुङ्: असार्षीत् · लृङ्: असरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सरण · ण्वुल्: सारकः · तृच्: सर्ता · ण्यत्: सार्यः · तव्य: सर्तव्यः · अनीयर्: सरणीयः · क्त: सृतः · क्तवतु: सृतवान् · शतृ: सरन् · स्य-शतृ: सरिष्यन् · क्त्वा: सृत्वा · ल्यप्: प्रसृत्य · तुमुन्: सर्तुम् · णमुल्: सारम् · घञ्: सारः · क्तिन्: सृति · क्वसु: ससृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पद्
पद्
pad
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पद् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पद । पैर ।
२. पाद । अंश । चतुर्थाश [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पद् cl. 1. P. पदति v.l. for बद्, to stand fast or fixed, Dhātup. iii, 1, Dhātup. iii,">4; Vop.
2. पद् cl. 4. Ā. (Dhātup. xxvi, 60) पद्यते (˚ति, AitBr.; MBh.; Pot. पद्याम्, R.; Impv. पत्स्व, MBh.; pf. पपाद, RV.; पेदे, Br.; aor. अपद्महि, ˚द्रन्, RV. [Subj. पदाति, ib.]; अपत्सि, पत्थास्, AV.; Prec. पदीष्ट, RV.; AV.; fut. पत्स्यति, Br.; ˚ते, Up.; पत्ता Gr.; inf. पत्तवे, RV.; ˚तोस्, ˚तुम्, Br.; -पदस्, RV.; ind.p. -पद्य, ib.; -पादम्, Br.), to fall, fall down or out, perish, RV.; AV.; VS.; Br.; to go, resort or apply to, participate in (acc.), keep, observe, MBh. : Caus. पादयति, ˚ते, to cause to fall, AV.; AitBr. (Pass. पाद्यते, Br.; Desid. पिपादयिषति, Br. &c.); पदयते, to go, Dhātup. xxxv, 44 : Desid. पित्सते, Pāṇ. vii, 4, 54 : Intens. पनीपद्यते, Kāv.; पनीपदीति, Pāṇ. vii, 4, 84.
3. पद् m. (in strong cases पाद्; ifc. f(पद् or पदी). ) a foot (पदा, पद्भ्याम् and ˚भिस्, also ‘on foot’, RV. &c. &c.; ifc. also ‘sticking to the feet of’; cf. श्री-विष्णु-पदी)
a step, R.
a fourth part, a quarter, AV.; ŚBr.
पद् [cf. पद; Gk. πούς, ποδ-ός; Lat. pes, ped-is; Goth. fôtus; Angl.Sax. fôt; Eng. foot; Germ. Fuss.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (582,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पद् {vI.v} {c10c} A. (पदयते) To go or move. {vII.v} {c4c} A. (पद्यते, पन्न; caus. पादयति-ते; desid. पित्सते) 1 To go, move. --2 To go to, approach (with acc.). --3 To attain, obtain, gain; ज्योतिषामाधिपत्यं च प्रभावं चाप्यपद्यत Mb. --4 To observe, practice; स्वधर्मं पद्यमानास्ते Mb. --5 Ved. To fall down [] with fatigue. --6 Ved. To perish. --7 To fall out. {vIII.v} {c1c} P. (पदति) To stand fast or fixed.
पद् m. [पद्-क्विप्] (This word has no forms for the first five inflections; it is optionally substituted for पद after acc. dual) 1 A foot. --2 A quarter, a fourth part (as of a stanza). --Comp. --काषिन् a. {1} rubbing or scratching the feet. {2} going on foot, pedestrian. (--m.) a footman. --गः, (पद्गः) a footsoldier. --जः (ज्जः) {1} a footman. {2} a Śūdra; cf. पद्भ्यां शूद्रो अजायत. --नद्धा, --नध्री a shoe, boot. --निष्कः one quarter of a Niṣka. --रथः (पद्रथः) a footsoldier, footman. --शब्दः noise of footsteps. --हतिः, --ती f. (पद्धतिः, ती) {1} a way, path, road, course (fig. also); इयं हि रघुसिंहानां वीरचारित्रपद्धतिः U. 5. 22; R. 3. 46; 6. 55; 11. 87; कविप्रथमपद्धतिं 15. 33 ‘the first way shown to poets’. {2} a line, row, range. {3} a surname, title or epithet, a word denoting caste or profession in compounds which are used as proper names; e. g. गुप्त, दास दत्त &c. {4} N. of a class of writings. --हिमं (पद्धिमं) coldness of the feet.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0663-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पत्पद् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
असरःसृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सृ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पत् 📚 ➤ पैर
संस्कृत: चरणः · पर्याय: पाद, अङ्घ्रि, चरण, पद

असरः 📚 ➤ जाना, सरकना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पद् 📚पद । पैर🟠🔵🟣
स् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पद्
पैर (२.६.७२) — पाद, अंघ्रि, चरण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पतसरपत् + असरःहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पत्: पद् + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें