🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:14:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पताकी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पताकी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पताकी

अर्थ: झंडा ले जाने वाला, पताकाओं से अलंकृत

संस्कृत: ध्वजधारिः · पर्याय: वैजयन्तिक

व्युत्पत्ति: पताका + इनि (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पताकिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पताकिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पताकिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापताकीपताकिनौपताकिनः
द्वितीयापताकिनम्पताकिनौपताकिनः
तृतीयापताकिनापताकिभ्याम्पताकिभिः
चतुर्थीपताकिनेपताकिभ्याम्पताकिभ्यः
पञ्चमीपताकिनःपताकिभ्याम्पताकिभ्यः
षष्ठीपताकिनःपताकिनोःपताकिनाम्
सप्तमीपताकिनिपताकिनोःपताकिषु
सम्बोधनहे पताकिन्हे पताकिनौहे पताकिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पताकिन्
पताकिन्
patākin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पताकिन् mfn. having or bearing a flag, adorned with flags, MBh.; R. &c.
(with नौ) furnished with sails (?), MBh.
पताकिन् m. an ensign or standard-bearer, ib.
a flag, Hariv.
a chariot, Śiś. xiii, 4
a figure used in divination, L.
N. of a warrior on the side of the Kurus, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (581,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पताकिन् a. Having or carrying a banner, adorned with flags. --m. 1 An ensign, standard-bearer. --2 A flag. --3 A scheme or figure for casting a nativity. --नी An army; (न प्रसेहे) रथवर्त्मरजोऽप्यस्य कुत एव पताकिनीं R. 4. 82; Ki. 14. 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0661-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पताकिन् त्रि० पताका + अस्त्यर्थे ब्रीह्यानं वा इनि । पता- कायुक्ते जन्मलग्ने ग्रहविशेषवेथवशात् तदीयदण्डप- लादिजन्मतः फलविशेषसूचके चक्रभेदे तत्स्वरूपादिकं ज्यो० त० उक्तं यथा “तिर्य्यगूर्द्ध्वगता रेखास्तिस्रोदेयाः पताकया । युताः कार्य्या वेधविदा सर्वसङ्गतरेखया । दक्षस्थोद्गतरेखातो वामं मेषादिराशयः । पञ्चाष्टयुग्मविंशाश्च षड्दशेन्द्राग्नि- सागराः । कर्कटान्नीनपर्य्यन्तमङ्का देया यथाक्रमम् । वाकस्य जन्मकासीनग्रहलग्नमजादिषु । विन्यस्य चिन्तयेत् [] प्राज्ञः शुभाशुभं यथाक्रभम् । शुभदण्डयोगवेधैर्लग्नाद्- यालस्य शोभनम् । पापदण्डयोगवेधैराश्यङ्काद्रिष्टिकाल- वित् । बलाधिके दिनं, मध्ये मासो, हीने च हाय- नम् । कर्कोमीनधनुर्भ्याञ्च हरिः कीटघटेन च । स्त्रियास्तौलिमृगाभ्याञ्च घटे मीनेन कन्थया । धनुषो मृगकर्किभ्यां मकरे धनुषा स्त्रिया । मीने कर्कितुला- मृद्भ्यां मीनस्त्रीधनुधा त्वजे । तुलाकर्किमृगैर्द्वन्द्वे कीट- कुम्भवृषेषु च । सिंहवद्बेध एतेषु वामदक्षिणसम्मुखे । राहुकेत्वर्कसौरारैः पापैर्बिद्धो युतोऽशुभः । तदन्यै- र्युतविद्धस्तु लग्नराशिः शुभप्रदः । एकोनविंशतिः कर्के सिंहे सप्तदशैव तु । षट् त्रिंशदबलायाञ्च षड्विंशति- स्तुलाधरे । वृश्चिके सिंहवज्ज्ञेयमूनत्रिंशच्छरासने । षड्विंशं मकरे ज्ञेयं, कुम्भे सप्तदश स्मृताः । नवयुन्मे तथा मीने मेषे षड्दशभिस्तथा । वृषभे च यथा सिंहे युम्मेऽङ्कहरलोचने । त्रिनयाङ्कादियं संख्या दिन- मासाव्दनिर्णये । एकाङ्कात् द्विगृहाङ्काद्वा क्वचि- द्रिष्टेश्च सम्मवः । वारेशादर्द्धयामेषु रात्र्यह्नोः पञ्च- षट्क्रमात् । अधिपाः स्युर्ग्रहास्तत्र यथार्काहे भवन्ति हि । रवीज्येन्दुभृगुक्ष्माजशनिज्ञरवयो निशि । रवि- शुक्रज्ञरात्रीशशनीज्यकुजभास्कराः । दिने, तूह्याः परेष्वेवं तथा रात्रावपि ग्रहाः । पापदण्डे भवेदिष्टिः शुभदण्डे शुभं मवेत् । शुभग्रहस्य दण्डे तु कर्मारम्भा- च्छुभं भवेत् । आरम्भात् पापदण्डे तु कर्म निष्कलतां व्रर्जत् । यस्यार्द्धयामस्तस्यैव प्राग्दण्डः समुदाहृतः । षट्षटपरीत्य दण्डाश्च त्रयो रात्रौ मतास्तथा । आदित्ये मृगुजो बुधोऽपि च शशी, सोमे शनीज्यौ कुजो, भौमे- ऽर्कः सितसोमभजौ, च शशिज्रे सोमः शनिर्वाक्पतिः । जीवेऽङ्गाररवी भृगुर्भृगुसुते सौम्येन्दुमार्त्तण्डजाः । काले जीवमहीजतिग्मकिरणा रात्रौ च दण्डाधिपाः । यामार्द्धाघिपसंख्यातो द्वितीयस्तु तदर्द्धतः । तदर्द्धात् तु तृतीयः स्यात्तदर्द्धात् तु तुरीयकः । अङ्काभावे तु राहुः स्यात्तदङ्को वसुसंख्यकः । भग्नाङ्कस्य परित्यागाद्दिवा दण्डाधिपा यथा । रविदनुजबुधग्लौश्चन्द्रसूरासुरज्ञाः कुजरविदनुजज्ञाः ज्ञेन्दुसूराञ्चुराश्च । गुरुशशिरविदैत्याः शुक्रभौमार्कदैत्याः शनिकुजरविदैत्या दण्डपाह्यर्द्धयामे” । दनुजो राहुः । अर्द्धयामे दिनार्द्धप्रहरे । शुभ- दण्डमाह । “शेषावर्कस्य दण्डौ सततशुभकरावादिशेषौ तथेन्दोः, शेषो दण्डः कुजस्याप्यथ गुरुबुधयोराद्यमाद्यं [] प्रशस्तम् । आदिर्दण्डस्तथैको भृगुकुलनृपतेः सर्वकार्य्ये हि शस्तो दण्डाश्चत्वार एव क्वचिदपि समये नैव सौरेः प्रशस्ताः । प्रतिदण्डं पलान्येषां ज्ञात्वा वाच्यं क्वचि- च्छुभम् । रवौ च वेदा, वसवः सुधांशौ, कुजे च बाणाः शशिजे तथाङ्काः । शनावृतु, र्दिक् च वृहस्पतौ स्या- द्राहौ तुरङ्गा भृगुजे च रुद्राः । अशुभे दण्डसंयोगे सर्वत्र पुण्यवर्जिते । बालस्य मरणं शीघ्रं यदि पापैः समन्वितम् । अशुभग्रहदण्डे तु सर्वत्र पापवर्जिते । बालस्य कुशलं सर्वं शुभैर्यदि समन्वितम् । अशुभो दण्डनाथो हि वेधश्चेत्तेन लभ्यते । मरणं तत्र वक्तव्यं वालस्य नान्यथा भवेत् । पापस्य दण
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पताकीपताकिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पताकिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पताकी 📚 ➤ झंडा ले जाने वाला, पताकाओं से अलंकृत
संस्कृत: ध्वजधारिः · पर्याय: वैजयन्तिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पताकिन् 📚mfn. having or bearing a flag, adorned with flags, MBh.; R. &c🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • पताकी: पताका + इनि (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें