🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:11:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पताकिन्
patākin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पताकिन् mfn. having or bearing a flag, adorned with flags, MBh.; R. &c.
(with नौ) furnished with sails (?), MBh.
पताकिन् m. an ensign or standard-bearer, ib.
a flag, Hariv.
a chariot, Śiś. xiii, 4
a figure used in divination, L.
N. of a warrior on the side of the Kurus, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (581,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पताकिन् a. Having or carrying a banner, adorned with flags. --m. 1 An ensign, standard-bearer. --2 A flag. --3 A scheme or figure for casting a nativity. --नी An army; (न प्रसेहे) रथवर्त्मरजोऽप्यस्य कुत एव पताकिनीं R. 4. 82; Ki. 14. 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0661-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पताकिन् त्रि० पताका + अस्त्यर्थे ब्रीह्यानं वा इनि । पता- कायुक्ते जन्मलग्ने ग्रहविशेषवेथवशात् तदीयदण्डप- लादिजन्मतः फलविशेषसूचके चक्रभेदे तत्स्वरूपादिकं ज्यो० त० उक्तं यथा “तिर्य्यगूर्द्ध्वगता रेखास्तिस्रोदेयाः पताकया । युताः कार्य्या वेधविदा सर्वसङ्गतरेखया । दक्षस्थोद्गतरेखातो वामं मेषादिराशयः । पञ्चाष्टयुग्मविंशाश्च षड्दशेन्द्राग्नि- सागराः । कर्कटान्नीनपर्य्यन्तमङ्का देया यथाक्रमम् । वाकस्य जन्मकासीनग्रहलग्नमजादिषु । विन्यस्य चिन्तयेत् [] प्राज्ञः शुभाशुभं यथाक्रभम् । शुभदण्डयोगवेधैर्लग्नाद्- यालस्य शोभनम् । पापदण्डयोगवेधैराश्यङ्काद्रिष्टिकाल- वित् । बलाधिके दिनं, मध्ये मासो, हीने च हाय- नम् । कर्कोमीनधनुर्भ्याञ्च हरिः कीटघटेन च । स्त्रियास्तौलिमृगाभ्याञ्च घटे मीनेन कन्थया । धनुषो मृगकर्किभ्यां मकरे धनुषा स्त्रिया । मीने कर्कितुला- मृद्भ्यां मीनस्त्रीधनुधा त्वजे । तुलाकर्किमृगैर्द्वन्द्वे कीट- कुम्भवृषेषु च । सिंहवद्बेध एतेषु वामदक्षिणसम्मुखे । राहुकेत्वर्कसौरारैः पापैर्बिद्धो युतोऽशुभः । तदन्यै- र्युतविद्धस्तु लग्नराशिः शुभप्रदः । एकोनविंशतिः कर्के सिंहे सप्तदशैव तु । षट् त्रिंशदबलायाञ्च षड्विंशति- स्तुलाधरे । वृश्चिके सिंहवज्ज्ञेयमूनत्रिंशच्छरासने । षड्विंशं मकरे ज्ञेयं, कुम्भे सप्तदश स्मृताः । नवयुन्मे तथा मीने मेषे षड्दशभिस्तथा । वृषभे च यथा सिंहे युम्मेऽङ्कहरलोचने । त्रिनयाङ्कादियं संख्या दिन- मासाव्दनिर्णये । एकाङ्कात् द्विगृहाङ्काद्वा क्वचि- द्रिष्टेश्च सम्मवः । वारेशादर्द्धयामेषु रात्र्यह्नोः पञ्च- षट्क्रमात् । अधिपाः स्युर्ग्रहास्तत्र यथार्काहे भवन्ति हि । रवीज्येन्दुभृगुक्ष्माजशनिज्ञरवयो निशि । रवि- शुक्रज्ञरात्रीशशनीज्यकुजभास्कराः । दिने, तूह्याः परेष्वेवं तथा रात्रावपि ग्रहाः । पापदण्डे भवेदिष्टिः शुभदण्डे शुभं मवेत् । शुभग्रहस्य दण्डे तु कर्मारम्भा- च्छुभं भवेत् । आरम्भात् पापदण्डे तु कर्म निष्कलतां व्रर्जत् । यस्यार्द्धयामस्तस्यैव प्राग्दण्डः समुदाहृतः । षट्षटपरीत्य दण्डाश्च त्रयो रात्रौ मतास्तथा । आदित्ये मृगुजो बुधोऽपि च शशी, सोमे शनीज्यौ कुजो, भौमे- ऽर्कः सितसोमभजौ, च शशिज्रे सोमः शनिर्वाक्पतिः । जीवेऽङ्गाररवी भृगुर्भृगुसुते सौम्येन्दुमार्त्तण्डजाः । काले जीवमहीजतिग्मकिरणा रात्रौ च दण्डाधिपाः । यामार्द्धाघिपसंख्यातो द्वितीयस्तु तदर्द्धतः । तदर्द्धात् तु तृतीयः स्यात्तदर्द्धात् तु तुरीयकः । अङ्काभावे तु राहुः स्यात्तदङ्को वसुसंख्यकः । भग्नाङ्कस्य परित्यागाद्दिवा दण्डाधिपा यथा । रविदनुजबुधग्लौश्चन्द्रसूरासुरज्ञाः कुजरविदनुजज्ञाः ज्ञेन्दुसूराञ्चुराश्च । गुरुशशिरविदैत्याः शुक्रभौमार्कदैत्याः शनिकुजरविदैत्या दण्डपाह्यर्द्धयामे” । दनुजो राहुः । अर्द्धयामे दिनार्द्धप्रहरे । शुभ- दण्डमाह । “शेषावर्कस्य दण्डौ सततशुभकरावादिशेषौ तथेन्दोः, शेषो दण्डः कुजस्याप्यथ गुरुबुधयोराद्यमाद्यं [] प्रशस्तम् । आदिर्दण्डस्तथैको भृगुकुलनृपतेः सर्वकार्य्ये हि शस्तो दण्डाश्चत्वार एव क्वचिदपि समये नैव सौरेः प्रशस्ताः । प्रतिदण्डं पलान्येषां ज्ञात्वा वाच्यं क्वचि- च्छुभम् । रवौ च वेदा, वसवः सुधांशौ, कुजे च बाणाः शशिजे तथाङ्काः । शनावृतु, र्दिक् च वृहस्पतौ स्या- द्राहौ तुरङ्गा भृगुजे च रुद्राः । अशुभे दण्डसंयोगे सर्वत्र पुण्यवर्जिते । बालस्य मरणं शीघ्रं यदि पापैः समन्वितम् । अशुभग्रहदण्डे तु सर्वत्र पापवर्जिते । बालस्य कुशलं सर्वं शुभैर्यदि समन्वितम् । अशुभो दण्डनाथो हि वेधश्चेत्तेन लभ्यते । मरणं तत्र वक्तव्यं वालस्य नान्यथा भवेत् । पापस्य दण
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें