🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:43:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पतिघ्न

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पतिघ्न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पतिघ्न

अर्थ: पति (मालिक, अधिपति) + घ्न (हन् - क, स्त्रियां ङीप्)

अंग्रेज़ी: killing a h°, GṛS.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पतिघ्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पतिघ्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पतिघ्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापतिघ्नःपतिघ्नौपतिघ्नाः
द्वितीयापतिघ्नम्पतिघ्नौपतिघ्नान्
तृतीयापतिघ्नेनपतिघ्नाभ्याम्पतिघ्नैः
चतुर्थीपतिघ्नायपतिघ्नाभ्याम्पतिघ्नेभ्यः
पञ्चमीपतिघ्नात् / पतिघ्नाद्पतिघ्नाभ्याम्पतिघ्नेभ्यः
षष्ठीपतिघ्नस्यपतिघ्नयोःपतिघ्नानाम्
सप्तमीपतिघ्नेपतिघ्नयोःपतिघ्नेषु
सम्बोधनहे पतिघ्नहे पतिघ्नौहे पतिघ्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पतिघ्न
पतिघ्न
patighna
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पति—घ्न mf(ई)n. killing a h˚, GṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (582,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पतिघ्न त्रि० पतिं हन्ति हन--“लक्षणे जायापत्योष्टक्” पा० टक् । पतिनाशसूचके लक्षणभेदे स्त्रियां ङीप् । पतिघ्नी पाणिरेस्खा । विवाहात् प्राक् क्षेत्रादिमृत्पिण्डाष्ट- कस्य कुमार्य्यै परीक्षार्थं दाने श्मशानजातमृत्पिण्डस्य कुमार्य्या ग्रहणे तस्याः पतिहननफलमुक्तम् आश्व० गृ० १ । ५ । ६ “अष्टौ पिण्डान् कृत्वा पिण्डानभिमन्त्र्य कु- मारीं ब्रूयादेषामेकं गृहाणेति” इति नियोजिता कुमारी यदि श्मशानादाहृतां मृदं गृह्णाति तदा पतिघ्नीति विद्यात् तदुक्तं तत्रैव ६ क० “श्मशानात् पतिघ्नीति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4216,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पतिघ्नपतिघ्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पतिघ्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पतिघ्न 📚 ➤ पति (मालिक, अधिपति) + घ्न (हन् - क, स्त्रियां ङीप्)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): killing a h°, GṛS.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पतिघ्न 📚mf(ई)n. killing a h˚, GṛS🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पतिघ्न = पति + घ्न तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬