🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:22:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पत्तस्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पत्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पत्तः

अर्थ: जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go,to attain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पत्तृ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पद् + तृच्
  2. पत्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पद् + तृच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पत्तृ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापत्तापत्तारौपत्तारः
द्वितीयापत्तारम्पत्तारौपत्तॄन्
तृतीयापत्त्रापत्तृभ्याम्पत्तृभिः
चतुर्थीपत्त्रेपत्तृभ्याम्पत्तृभ्यः
पञ्चमीपत्तुःपत्तृभ्याम्पत्तृभ्यः
षष्ठीपत्तुःपत्त्रोःपत्तॄणाम्
सप्तमीपत्तरिपत्त्रोःपत्तृषु
सम्बोधनहे पत्तःहे पत्तारौहे पत्तारः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पद् (दिवादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपद्यतेपद्येतेपद्यन्ते
मध्यमपद्यसेपद्येथेपद्यध्वे
उत्तमपद्येपद्यावहेपद्यामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): पद्यते · लिट् (आत्मने.): पेदे · लुट् (आत्मने.): पत्ता · लृट् (आत्मने.): पत्स्यते · लोट् (आत्मने.): पद्यताम् · लङ् (आत्मने.): अपद्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): पद्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पत्सीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अपादि · लृङ् (आत्मने.): अपत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पदन · ण्वुल्: पादकः · तृच्: पत्ता · ण्यत्: पाद्यः · तव्य: पत्तव्यः · अनीयर्: पदनीयः · क्त: पन्नः · क्तवतु: पन्नवान् · शानच्: पद्यमानः · क्त्वा: पत्त्वा · ल्यप्: प्रपद्य · तुमुन्: पत्तुम् · णमुल्: पादम् · घञ्: पादः · क्तिन्: पत्ति · क्वसु: पेदिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पत्ति
पत्ति
patti
ⓘ "पत्तृ" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है। अन्य निकट रूप: पत्ती
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
एक हाथी, एक रथ, तीन घोड़े और पाँच पैदल — यह 'पत्ति' (सबसे छोटी इकाई) ह (2.8.80)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पत्ति १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पैदल सिपाही । प्यादा ।
२. पैदल चलनेवाला । पत्तिक । पदातिक ।
२. शूरवीर पुरुष । योद्धा । बहादुर ।
पत्ति २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्राचीन काल में सेना का सबसे छोटा विभाग जिसमें एक रथ, एक हाथी, तीन घोड़े और पाँच पैदल होते थे । किसी किसी के मत से पैदलों की संख्या ५५ होती थी ।
२. गति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पत्ति f. (fr. √ 2. पद्) going, moving, walking, L.
2. पत्ति m. (prob. fr. 3. पद्) a pedestrian, footman, foot-soldier, infantry, VS. &c. &c. (mc. also ˚ती, R. [B.])
a hero, L.
(pl.) N. of a people, MBh. (v.l. पशु)
पत्ति f. the smallest division of an army (1 chariot, 1 elephant, 3 horsemen and 5 foot-soldiers; according to others = 55 foot-soldiers), MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (583,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पत्तिः [पद्-तिन्] 1 A footman, a footsoldier; R. 7. 37. --2 A pedestrian. --3 A hero. --f. 1 The smallest division of an army, consisting of one chariot, one elephant; three horsemen and five footsoldiers. --2 Going, walking. --Comp. --कायः infantry. --गणकः an officer whose business it is to muster the infantry --संहतिः f. a body of infantry, infantry.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0661-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पत्ति पु० पद--तिन् । १ सेनायाम् । २ वीरे विश्वः क्तिन् । ३ गतौ (१ रथः २ गजः ३ अश्वाः ५ सेनाः) एतत् संख्यान्विते ४ सेनाभेदे च स्त्री । “एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः । त्रयश्च तुरशास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते” भा० आ० १ अ० । ५ पञ्चपञ्चाशदात्मकनरसैन्ये “नराणां पञ्चपञ्चाशदेषा पत्तिर्विधीयते” भा० उ० १५४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4219,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पत्तिः, पुं, (पद्यते विपक्षसेनां प्रति पद्भ्यां गच्छ- तीति । पद्यौ ङ गतौ + “पदिप्रथिभ्यां नित् ।” उणां ४ । १८२ । इति तिः स च नित् ।) पदा- तिकः । इत्यमरः । २ । ८ । ६६ । (यथा, रघुः । ७ । ३७ । “पत्तिः पदातिं रथिनं रथेश- स्तुंरङ्गसादी तुरगाधिरूढम् । यन्ता गजस्याभ्यपतद्गजस्थं तुल्यप्रतिद्बन्दि बभूव युद्धम् ॥” * ॥ पद्यते विपक्षं प्राप्नोतीति । पद् + तिन् ।) वीरः । इति विश्वः ॥
पत्तिः, स्त्री, (पत ऌ गतौ + भावे क्तिन् ।) गतिः । (पत्यते विपक्षो यया । पत् + करणे क्तिन् ।) सेनाविशेषः । यदुक्तं अमरे । २ । ८ । ८० । “एकेभैकरथा त्र्यश्वा पत्तिः पञ्चपदातिका ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-026-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पत्तःपत्तृ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पद् + तृच् 📚
अन्य सम्भावना: पत्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पद् + तृच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पत्तः 📚 ➤ जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पत्तृ 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पत्तः: पद् + तृच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬