🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:50:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पथ्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पथ्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पथ्या

अर्थ: स्वास्थ्यप्रद, स्वास्थ्यवर्धक, कल्याणकारी, उपयोगी (औषधि, आहार, सम्मति आदि)

संस्कृत: हरीतकी · पर्याय: अभया, अव्यथा, कायस्था, पूतना, अमृता

व्युत्पत्ति: पथिन् + यत् + इनो

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पथ्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पथ्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. पथ्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. पथ्या (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. पथ्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. पथ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  7. पथ्य (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पथ्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापथ्यापथ्येपथ्याः
द्वितीयापथ्याम्पथ्येपथ्याः
तृतीयापथ्ययापथ्याभ्याम्पथ्याभिः
चतुर्थीपथ्यायैपथ्याभ्याम्पथ्याभ्यः
पञ्चमीपथ्यायाःपथ्याभ्याम्पथ्याभ्यः
षष्ठीपथ्यायाःपथ्ययोःपथ्यानाम्
सप्तमीपथ्यायाम्पथ्ययोःपथ्यासु
सम्बोधनहे पथ्येहे पथ्येहे पथ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पथ्या
पथ्या
pathyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पथ्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. हरीतकी । हड़ । उ॰—अभया, पथ्या, अव्यथा, अमृता, चेतक होइ ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ १०४ ।
२. बन ककोड़ा ।
३. आर्या छंद का एक भेद जिसके और कई अवांतर भेद हैं ।
४. सैंधनी ।
५. चिर्मिटा ।
६. गंगा ।
७. सड़क । रास्ता । राह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पथ्या᳙ (आ᳙), f. a path, way, road (with रेवती, ‘the auspicious path’, personified as a deity of happiness and welfare), RV.; TS.; Br.
Terminalia Chebula or Citrina and other plants, L.
N. of sev. metres, Nid.; Col.
N. of a woman, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (582,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पथ्या, स्त्री, (पथ्य + टाप् ।) हरीतकी । (यथा, हठयोगदीपिकायाम् । ३ । ३५ । “ततः सैन्धवपथ्याभ्यां चूर्णिताभ्यां प्रकर्षयेत् ।” पुनः सप्तदिने प्राप्ते रोममात्रं समुच्छिनेत् ॥”) मृगेर्व्वारुः । चिर्भिटा ॥ बन्ध्या कर्कोटकी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (संसाररोगस्य पथ्यस्वरूपत्वात् गङ्गापि पथ्यस्वरूपा । यथा, काशीस्वण्डे २९ । ११२ । “पद्मनाभपदार्घ्येण प्रसूता पद्ममालिनी । परर्द्ध्विदा पुष्टिकरी पथ्या पूर्त्तिः प्रभावती ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-029-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पथ्यापथ्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पथ्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | पथ्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पथ्या 📚 ➤ स्वास्थ्यप्रद, स्वास्थ्यवर्धक, कल्याणकारी, उपयोगी (औषधि, आहार, सम्मति आदि)
संस्कृत: हरीतकी · पर्याय: अभया, अव्यथा, कायस्था, पूतना, अमृता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पथ्या 📚हरीतकी । हड़🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पथ्या
हरड़ के नाम (२.४.५९) — अभया, अव्यथा, कायस्था, पूतना, अमृता, हरीतकी, हैमवती, चेतकी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें