🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:52:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पदाती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पदाती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पदाती

अर्थ: पैदल सिपाही

संस्कृत: पदातिः · पर्याय: पत्ति, पदग, पादातिक, पदाजि, पद्ग

व्युत्पत्ति: पद्भ्यामतति-अत् + इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पदाति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. पदाति (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. पदातिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. पदातिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. पदाति (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पदाति (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापदातिःपदातीपदातयः
द्वितीयापदातिम्पदातीपदातीन्
तृतीयापदातिनापदातिभ्याम्पदातिभिः
चतुर्थीपदातयेपदातिभ्याम्पदातिभ्यः
पञ्चमीपदातेःपदातिभ्याम्पदातिभ्यः
षष्ठीपदातेःपदात्योःपदातीनाम्
सप्तमीपदातौपदात्योःपदातिषु
सम्बोधनहे पदातेहे पदातीहे पदातयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पदाति
पदाति
padāti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पदाति संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो पैदल चलता हो । प्यादा ।
२. पैदल सिपाही ।
३. नोकर । सेवक ।
४. जनमेजय के एक पुत्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पदाति &c. See s.v.
पदाति mfn. (fr. पद + आति? Pāṇ. vi, 3, 52) going or being on foot
पदाति m. a pedestrian, footman, foot-soldier, MBh.; R. &c.
a peon (in chess), Pañcad.
N. of a son of Janam-ejaya, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (583,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पदातः, पदातिः [पद्भ्यामतति, अत्-अच्] 1 A footsoldier; R. 7. 37. --2 A pedestrian (walking on foot); U. 5. 12. --Comp. --अध्यक्षः the commander-in-chief of the infantry.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0664-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पदाति पु० पादेन अतति गच्छति उपपदि अत--इण् पदा- देशः । पादेन ग तरि (पेयादा) अमरः । स्वार्थे क । पदातिक तत्रार्थे शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4225,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पदातिः, पुं, (पादाभ्यामतति गच्छतीति “पादे च ।” उणां ४ । १३१ । इति पाद् + अति + इण् । “पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु ।” ६ । ३ । ५२ । इति पदादेशः ।) पदातिकः । पेयादा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पत्तिः २ पतगः ३ पादा- तिकः ४ पदाजिः ५ पद्गः ६ पदिकः ७ । इत्य- मरः । २ । ८ । ६६ ॥ पदातिकः ८ पादात् ९ पादाविकः १० पदात् ११ पायिकः १२ शव- रालिः १३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । १ । १३९ । ३१ । “गजानश्वान् रथांश्चैव पातयामास पाण्डवः । पदातींश्च रथांश्चैव न्यवधीदर्ज्जनाग्रजः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-040-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पदाति" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पदातीपदाति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: पदाति (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | पदातिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पदाती 📚 ➤ पैदल सिपाही
संस्कृत: पदातिः · पर्याय: पत्ति, पदग, पादातिक, पदाजि, पद्ग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पदाति 📚वह जो पैदल चलता हो । प्यादा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पदाति
पैदल सैनिक (२.८.६६) — पत्ति, पदग, पादातिक, पदाजि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पदाती: पद्भ्यामतति-अत् + इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें