🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:13:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पदोदक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पद-+उदक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदक

अर्थ: नि.नलोपः पानी

संस्कृत: जलम् · पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल

व्युत्पत्ति: उद्+ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदक (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदकम्उदकेउदकानि
द्वितीयाउदकम्उदकेउदकानि / उदानि
तृतीयाउदकेन / उद्नाउदकाभ्याम् / उदभ्याम्उदकैः / उदभिः
चतुर्थीउदकाय / उद्नेउदकाभ्याम् / उदभ्याम्उदकेभ्यः / उदभ्यः
पञ्चमीउदकात् / उदकाद् / उद्नःउदकाभ्याम् / उदभ्याम्उदकेभ्यः / उदभ्यः
षष्ठीउदकस्य / उद्नःउदकयोः / उद्नोःउदकानाम् / उद्नाम्
सप्तमीउदके / उदनि / उद्निउदकयोः / उद्नोःउदकेषु / उदसु
सम्बोधनहे उदकहे उदकेहे उदकानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदक
उदक
udaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उत्तर दिशा ।
२. जल । पानी । यौ॰ उदककार्य । उदककुंभ । उदकक्रीड़न । उदकक्रीड़ा । उदक ग्रहण = जल लेना । उदकद । उदकदानिक = दे॰ उदकदाता । उदकधर = मेघ । उदक प्रतिकाश = उदकविंदु । उदकशाक । उदकाद्रि । गंगोदक । विशेष—समस्त पदों के आदि में कभी कभी उदक के स्थान में उत् हो जाता है; जैसे—उत्कुंम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदक (अम्), n. water, RV.; AV.; KātyŚr.; ŚBr.; MBh. &c.
the ceremony of offering water to a dead person, Gaut.
(उदकं √ दा or प्र-√ दा or √ 1. कृ, to offer water to the dead [with gen. or dat.] Yājñ.; Mn.; R. &c.; cf. उप-√ स्पृश्)
ablution (as a ceremony See उदकार्थ)
a particular metre, RPrāt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (183,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदकं [उंद्-ण्वुल् नि˚ नलोपश्च Uṇ. 2. 39] Water; अनीत्वा पंकतां धूलिमुदकं नावतिष्ठते Śi. 2. 34. उदकं दा, -प्रदा or कृ To offer a libation of water to a dead person; उदकं उपस्पृश् to touch certain parts of the body with water, bathe; [cf. Gr. hudor; L. unda ‘a wave’]. --Comp. --अंतः margin of water, bank, shore; ओदकांतात्स्निग्धो जनोऽनुगंतव्य इति श्रूयते Ś. 4. --अर्थिन् a. desirous of water, thirsty. --आत्मन् a. chiefly consisting of water. --आधारः a reservoir, a cistern, well. --उदंजनः a water-jar. --उदरं dropsy. --उदरिन् a. dropsical. --ओदनः rice boiled with water. --कर्मन्, --कार्यं, --क्रिया, --दानं presentation of (a libation) of water to dead ancestors or the manes; वृकोदरस्योदकक्रियां कुरु Ve. 6; Y. 3. 4. --कुंभः a water-jar. --कृच्छ्रः a kind of vow. --गाहः entering water, bathing. --गिरिः, पर्वतः a mountain abounding in streams of water. --ग्रहणं drinking water; Pt. 1. --चंद्रः a kind of magic. --द, --दातृ, --दायिन्, --दानिक a. giver of water. --(दः) {1} a giver of water to the manes. {2} an heir, near kinsman. --दानं = ˚कर्मन् q. v. --धरः a cloud. --परीक्षा a kind of ordeal. --पूर्वकं ind. preceded by the pouring of [] water, by pouring water on the hand as preparatory to or confirmatory of a gift or promise. --प्रतीकाश a. watery, like water. --भारः, --वीवधः a yoke for carrying water. --भूमः water or moist soil. --मंडलुः a water-pitcher (Ved.). --मंथः a kind of peeled grain. --मेहः a sort of diabetes (passing watery urine). --मेहिन् a. suffering from this disease. --वज्रः {1} a thunder-shower. {2} thunderbolt in the form of shower; Śi. 8. 39. --शाकं any aquatic herb. --शांतिः f. sprinkling holy or consecrated water over a sick person to allay fever; cf. शांत्युदकं. --शुद्ध a. bathed, purified by ablutions. --सक्तुः ground rice moistened with water. --स्पर्शः {1} touching different parts of the body with water. {2} touching water preparatory to or in confirmation of an oath, gift, or promise. --हारः a water-carrier.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0301-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदक न० उन्द--ण्वुल् नि० नलोपश्च । जले “अनीत्वा प- ङ्कतां धूलिमुदकं नावतिष्ठति” माघः । “सकृत् प्रसिञ्च- त्युदकं नामगोत्रेण वाग्यतः । प्रोषिते कालशेषः स्यात् पूर्णेदत्तोदकः शुचिः” । या० स्मृ० “यावानर्थ उदपाने- सर्व्वतः संप्लुतोदके” गीता । “उदकस्योदः संज्ञायाम्” पा० समासे संज्ञायामुदकस्योदादेश उदपानः उदधिः उदमेघः । क्षीरोदः । “पेषंवासवाहनधिषु” पा० । पूर्व्वपदस्थस्य उदादेशः । उदपेषं पिनष्टि उदवासः “सहस्यरात्रीरुदवासतत्परा” कुमा० उदवाहनः उद- धिर्घटः पूरयितव्ये उकहलादौ परे वा । उदकुम्भ उदककुम्भः । “शान्त्युदकुम्भहस्ताः” भट्टिः पूर्व- यितव्य इत्याद्युक्तेः उदकपर्वत उदकस्थाली इत्यादौ न । “मन्थौदनसक्तुविन्दुवज्वभारहारवीबधगाहेषु च” पा० । उदमन्थः उदकमन्थः (जलविलोडनम्) । उदौदनः उदकौदनः (उदकेन सिद्धः ओदनः) । “उदौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयात्” शत० ब्रा० १४, ९, ४, १५ । [] उदसक्तवः (उदकमिश्रितसक्तवः) । उदाबन्दुः उदवज्रः उदभारः उदहारः (जलहारकः) उदवीबधः उदगाहः (जलावगाहः)पक्षे न । २ उदकसाघ्ये तर्पणे च । “ऊनद्विवर्षं निखनेत् न कुर्य्यादुदकं ततः” । “कृतोदकान् समु- त्तीर्ण्णान्” “कामोदकं सखिप्रत्तास्वस्रीयश्वशुरर्त्वि- जाम् “न ब्रह्मचारिणः कुर्य्युरुदकं पतिताश्च ये । “नाशौचोदकभाजनम्” इति च या० स्मृ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1132-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदकं, क्ली, (उनत्तीति । उन्दी क्लेदने + क्वन् । उद- कमिति २ । ३९ । उणादिसूत्रेण साधु ।) जलम् । इत्यमरः ॥ (“अनीत्वा पङ्कतां धूलिमुदकं नावतिष्ठति” । इति माघः २ । ३४ ॥ तथा श्रीभगवद्गीता । २ । ४६ ॥ “यावानर्थ उदपाने सर्व्वतः संप्लुतोदके” । “उदकस्योदः एकहलादौ । पाणिनिः । ६ । ३ । ५९ । इति विकल्पः । उदकुम्भः । उदककुम्भः । यथा, भट्टिः । २ । २० । “तपःकृशाः शान्त्युदकुम्भ- हस्ताः” ॥ उदशब्दोऽप्युदकपर्य्याय इति भाष्य- टीका । उदकस्योदः संज्ञायामिति रक्षितः । यथा, कुमारे ५ । २६ । “सहस्यरात्रीरुदवास- तत्परा” ॥ इति उज्ज्वलदत्तः । वारिशब्देऽस्य विवरणं बोद्धव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-229-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उदक" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पद-उदकसमास: पद + उदक तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: उदक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पदउदक 📚पद 📚उदक ➤ पद (पैर) + उदक (नि.नलोपः पानी)
संस्कृत: जलम् · पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पद 📚व्यवसाय । काम🟠🔵🟣🟢🟤
उदक 📚उत्तर दिशा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उदक
जल के और नाम (१.१०.४) — कबन्ध, पाथस्, पुष्कर, सर्वतोमुख, अम्भस्, अर्णस्, तोय, पानीय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पदोदकपद + उदकगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

  • पद-उदक = पद + उदक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • उदक: उद्+ण्वुल् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें