🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:31:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पपीहरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पपी+हरा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पपी

अर्थ: द्वित्वं किच्च" चन्द्रमा

संस्कृत: सूर्यः, चन्द्रः

अंग्रेज़ी: sun, moon

व्युत्पत्ति: पा + ई, द्वित्वं किच्च

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पपी (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. पपि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. पपि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. पपि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पपी (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापपीःपप्यौपप्यः
द्वितीयापपीम्पप्यौपपीन्
तृतीयापप्यापपीभ्याम्पपीभिः
चतुर्थीपप्येपपीभ्याम्पपीभ्यः
पञ्चमीपप्यःपपीभ्याम्पपीभ्यः
षष्ठीपप्यःपप्योःपप्याम्
सप्तमीपपीपप्योःपपीषु
सम्बोधनहे पपीःहे पप्यौहे पप्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

हरा

अर्थ: ले जाने वाला, हटाने वाला, वञ्चित करने वाला, खेदहर, शोकहर

व्युत्पत्ति: हृ + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. हर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. हर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. हरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. हरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. हरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हरा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहराहरेहराः
द्वितीयाहराम्हरेहराः
तृतीयाहरयाहराभ्याम्हराभिः
चतुर्थीहरायैहराभ्याम्हराभ्यः
पञ्चमीहरायाःहराभ्याम्हराभ्यः
षष्ठीहरायाःहरयोःहराणाम्
सप्तमीहरायाम्हरयोःहरासु
सम्बोधनहे हरेहे हरेहे हराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पपी
पपी
papī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पपी † १ संज्ञा पुं॰ [देश॰] दे॰ पपीहा । उ॰—ज्यों पपी की प्यास पीव रात भर रटी । अरी स्वाति बिना बुंद भोर भ्यान पौ फटी ।—तुरसी श॰, पृ॰ ५ ।
पपी २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चंद्रमा ।
२. सूर्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पपी m. (nom. स्) the sun or the moon, Uṇ. iii, 159.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (585,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पपी m. [cf. Uṇ. 3. 159] 1 The sun. --2 The moon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0665-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पपी पु० पा--ईक् द्वित्वम् । १ चन्द्रे २ सूर्य्ये च उज्ज्वल० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4231,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पपीपपी (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पपि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | पपि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
हराहरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: हृ + अच्)
अन्य सम्भावना: हर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | हर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पपी 📚 ➤ द्वित्वं किच्च" चन्द्रमा
संस्कृत: सूर्यः, चन्द्रः

हरा 📚 ➤ ले जाने वाला, हटाने वाला, वञ्चित करने वाला, खेदहर, शोकहर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पपी 📚† ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'पपीहा'🟠🔵🟣🟢
हरा 📚घास या पत्ती के रंग का । हरित । सब्ज । जैसे, —हरा कपड़ा, हरी पत्ती । य…🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हरा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हरा: हृ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें