🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:08:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पयःपूर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पयः+पूर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पयः

अर्थ: पानी, दूध

संस्कृत: जलम्, दुग्धम् · पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल

अंग्रेज़ी: water, milk

व्युत्पत्ति: पय् + असुन्, पा + असुन्, इकारादेश्च (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पयस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पयस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. पयस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. पय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पय् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पयस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापयःपयसीपयांसि
द्वितीयापयःपयसीपयांसि
तृतीयापयसापयोभ्याम्पयोभिः
चतुर्थीपयसेपयोभ्याम्पयोभ्यः
पञ्चमीपयसःपयोभ्याम्पयोभ्यः
षष्ठीपयसःपयसोःपयसाम्
सप्तमीपयसिपयसोःपयस्सु / पयःसु
सम्बोधनहे पयःहे पयसीहे पयांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

पूर

अर्थ: तृप्त करना, पूर्ण करना, पूर्ण होना, भरना

संस्कृत: आप्यायने

अंग्रेज़ी: to satisfy, to complete, to fullfull, to fill

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूर् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. पूर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. पूर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पूर् (चुरादिगण) · अर्थ: तृप्त करना, पूर्ण करना, पूर्ण होना, भरना (आप्यायने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपूरतात् / पूरताद् / पूरतु / पूरयतात् / पूरयताद् / पूरयतुपूरताम् / पूरयताम्पूरन्तु / पूरयन्तु
मध्यमपूर / पूरतात् / पूरताद् / पूरय / पूरयतात् / पूरयताद्पूरतम् / पूरयतम्पूरत / पूरयत
उत्तमपूरयाणि / पूराणिपूरयाव / पूरावपूरयाम / पूराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पूरति · लट् (आत्मने.): पूरयते · लिट्: पुपूर · लिट् (आत्मने.): पूरयाञ्चक्रे · लुट्: पूरयिता · लुट् (आत्मने.): पूरयिता · लृट्: पूरयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पूरयिष्यते · लोट्: पूरतात् · लोट् (आत्मने.): पूरयताम् · लङ्: अपूरत् · लङ् (आत्मने.): अपूरयत · विधिलिङ्: पूरयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पूरयेत · आशीर्लिङ्: पूर्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पूरयिषीष्ट · लुङ्: अपूपुरत् · लुङ् (आत्मने.): अपूपुरत · लृङ्: अपूरयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपूरयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पूरण · ण्वुल्: पूरकः · तृच्: पूरिता · यत्: पूर्यः · ण्यत्: पूर्यः · तव्य: पूरितव्यः · अनीयर्: पूरणीयः · क्त: पूर्णः · क्तवतु: पूर्णवान् · शतृ: पूरन् · स्य-शतृ: पूरिष्यन् · शानच्: पूरयमाणः · क्त्वा: पूरित्वा · ल्यप्: प्रपूर्य · तुमुन्: पूरितुम् · णमुल्: पूरम् · घञ्: पूरः · क्तिन्: पूर्ति · क्वसु: पुपूर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पयस्
पयस्
payas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पयस् n. (√ 1. पी) any fluid or juice, (esp.) milk, water, rain
semen virile, (met.) vital spirit, power, strength, RV. &c. &c.
a species of Andropogon, Bhpr.
N. of a Sāman, ŚrS.
of a Virāj, RPrāt.
night, Naigh. i, 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (585,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पयस् n. 1 Water. --2 Milk; पयःपानं भुजंगानां केवलं विषवर्धनं H. 3. 4; R. 2. 36, 63; 14. 78 (where both senses are intended). --3 Semen virile. --4 Food. --5 Ved. Night. --6 Vital spirit, power, strength (Ved.). (पयस् is changed to पंयो before soft con-sonants). --Comp. --गलः, --डः {1} hail. {2} an island. --घनं hail. --चयः (पयश्चयः) a reservoir or lake. --जन्मन् m. a cloud. --दः a cloud; Me. 7; R. 14. 37. ˚सुहृद् m. a peacock. --धरः {1} a cloud. {2} a woman's breast; पद्मापयोधरतटी Gīt. 1; विपांडुभिर्म्लानतया पयोधरैः Ki. 4. 24 (where the word means ‘a cloud’ also); R. 14. 22. {3} an udder; R. 2. 3. {4} the cocoa-nut tree. {5} the backbone or spin (कशेरुक). --धस् m. {1} the ocean. {2} a pond, lake, a piece [] of water. {3} a rain-cloud. --धारागृहं a bath-room with flowing water. --धिः, --निधिः the ocean; Rs. 2. 7; N. 4. 50. --पूरः a pool, lake. --मुच् m. a cloud; R. 3. 3; 6. 5. --राशिः the ocean. --वाहः a cloud; R. 1. 36. --व्रतं subsisting on mere milk (as a vow).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0665-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पयस् न० पा--पाने कर्मणि असुन् इकारश्चान्तादेशः । १ दुग्धे २ जले च मेदि० ३ अन्ने ४ रात्रौ च निघण्टुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4232,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पयःपयस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पयस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | पयस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
पूरपूर् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पूर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | पूर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पयः 📚 ➤ पानी, दूध
संस्कृत: जलम्, दुग्धम् · पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल

पूर 📚 ➤ तृप्त करना, पूर्ण करना, पूर्ण होना, भरना
संस्कृत: आप्यायने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पयस् 📚n. (√ 1. पी) any fluid or juice, (esp.) milk, water, rain🔵🟣🟢
पूर् 📚in comp. for 3. पुर् before cons🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पयस्
जल के नाम (१.१०.३) — अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, कीलाल, अमृत
दूध (२.९.५२) — दुग्ध, क्षीर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पयः: पय् + असुन्, पा + असुन्, इकारादेश्च (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें