🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:48:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परतम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पर-+तम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तम

अर्थ: अन्धकार

संस्कृत: राहुः · पर्याय: राहु, स्वर्भानु, सैंहिकेय, विधुन्तुद, तमस्

व्युत्पत्ति: तम्+घ (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातमःतमौतमे
द्वितीयातमम्तमौतमान्
तृतीयातमेनतमाभ्याम्तमैः
चतुर्थीतमस्मैतमाभ्याम्तमेभ्यः
पञ्चमीतमस्मात् / तमस्माद्तमाभ्याम्तमेभ्यः
षष्ठीतमस्यतमयोःतमेषाम्
सप्तमीतमस्मिन्तमयोःतमेषु
सम्बोधनहे तमहे तमौहे तमे

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तम
तम
tama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सत्त्व, रज और तम (1.4.31) सत्त्व · रज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तमः, तमस्]
१. अंधकार । अँधेरा ।
२. पैर का अलग भाग ।
३. तमाल वृक्ष ।
४. राहु ।
५. वराह । सुअर ।
६. पाप ।
७. क्रोध ।
८. अज्ञान ।
९. कालिख । कालिमा । श्यामता ।
१०. नरक ।
११. मोह ।
१२. सांख्य के अनुसार अविद्या ।
१३. सांख्य के अनुसार प्रकृति का तीसरा गुण जो भारी और रोकनेवाला माना गया है । विशेष—जब मनुष्य में इस गुण की अधिकता होती है, तब उसकी प्रवृत्ति, काम, क्रोध, हिंसा आदि नीच और बुरी बातों की ओर होने लगती है ।
तम २ वि॰
१. काला । दूषित । बुरा [को॰] ।
तम ३ वि॰ [सं॰ तमय्] एक प्रकार का प्रत्यय, जो विशेषण शब्दों में लगने पर अतिशय या सबसे अधिक का अर्थ प्रकट करता है जैसे, क्रूरतम, कठिनतम ।
तम पु ४ सर्व॰ [सं॰ त्वाम्, हिं॰ तुम, गुज॰ तम] दे॰ तुम । उ॰—हाहुलि राय हमीर सलष पांमार जैत सम । कह्वौ राज हम मात तात अप्पी दिल्ली तम ।—पृ॰ रा॰, १८ ।६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तम m. (Pāṇ. vii, 3, 34, Kāś.) = तमस् (‘the ascending node’, VarBṛ. [?] Jyot.), L., Sch.
(= ˚माल) Xanthochymus pictorius, L.
= ˚मका, L.
तम n. (= ˚मस्) darkness, L.
the point of the foot, L.
तमः in comp. for ˚मस्.
2. तम an affix forming the superl. degree of adjectives and rarely of substantives (कण्व-, &c.), Suśr. i, 20, 11
तम mfn. most desired, Kir., ii, 14
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (438,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तमं 1 Darkness. --2 The tip of the foot. --मः 1 An epithet of Rāhu. --2 The Tamāla tree. --3 Darkness.
तम A Taddhita affix of the superlative degree applied to nouns, adjectives, and also to verbs and indeclinables in which latter case it is changed to तमाम्; अश्व˚ Pt. 5. ‘the best horse’; सुहृत्तम Mu. 1; so पचतितमाम्. It is also added to pronouns in the sense of ‘one of many’; e. g. कतम, यतम, ततम &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0531-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तम खेदे अक० इच्छायां षक० दिवा० शभा० पर० सेट् । ताम्यति । इरित् अतमत्--अतनीत् । तताम तेमतुः उदित् । तमित्वा तान्त्वा तान्तः । “यस्ताम्यति विसंज्ञश्च शेते” सुश्रु० । “ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्य्या यथा पूर्णां नदीं नराः । अवगाढाह्यपिद्धांसः” भा० शा० ९०३० श्लो० । “यदा वै तान्तः प्राणं लभतेऽथ संजिहीते” शत० ब्रा० ४ । ३ । ३ । ११ । “न मा तमन्न श्रमोन्नत तन्द्रत्” ऋ० २ । ३० । ७ लुङि रूपम् । उद् + उत्कर्षेण खेदे । “तस्योत्ताम्यतो बाणमुज्जहार बलादहम्” रामा० अयो० ६५ अ० । नि + अतिशयार्थे अक० । नितान्तम् । “नितान्तदीर्घैर्जनिता तपोभिः” “गोरोचनाक्षेपनितान्तगौरे” कुमा० । परि + भृशं खेदे । “संतप्तवक्षाः सोऽत्यर्थं दूयनात् परिता- म्यति” सुश्रु० ।
तम न० ताम्यत्यनेन तम--करणे घञर्थे संज्ञायां घ । १ अन्धकारे शब्दरत्ना० । २ पादाग्रे शब्दच० । ३ तमोगुणे राजनि० ४ राहौ पु० ज्यो० ५ तमालवृक्षे पु० शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3237,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तम, उ इर् भ य खेदे । इच्छायाम् । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (दिवां-परं-अकं-सेट् ।) उ, तमित्वा तान्त्वा । इर्, अतमत् अतमीत् । अस्मात् पुषादित्वात् नित्यं ङ इत्यन्ये । भ य, ताम्यति लोकः उत्तप्तः स्यादित्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
तमं, क्ली, (ताम्यत्यस्मादनेन वा । तम + अपा- दाने करणे वा संज्ञायां घः ।) अन्धकारः । इति शब्दरत्नावली ॥ पादाग्रम् । इति शब्द- चन्द्रिका ॥
तमः, पुं, (ताम्यत्यनेनेति । तम + संज्ञायां घः ।) तमोगुणः । इत्यमरटीकायां रायमुकुटः ॥ तमालवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (राहुः । इत्यमरः । १ । ३ । २६ । यथा, ज्योतिषे होरायाम् । “भृगुतमबुधजीवैरिति । कितवस्तमस्येति वराहः ॥” इति उणादिवृत्तिटीकायां उज्- ज्वलदत्तः । ४ । १८८ ॥)
तमः, [स्] क्ली, (ताम्यत्यनेनेति । तम + “सर्व्व- धातुभ्योऽसुन् ।” उणां । ४ । १८८ । इति असुन् ।) प्रकृतेर्गुणविशेषः । यथा, -- “सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणाः । कालसञ्चोदितास्तेऽपि परिवर्त्तन्त आत्मनि ॥ प्रभूतञ्च यदा सत्त्वं मनोबुद्धीन्द्रियाणि च । तदा कृतयुगं विद्याद्दाने तपसि यद्रतिः ॥ यदा कर्म्मसु कार्य्येषु शक्तिर्यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजोवृत्तिरिति जानीहि शौनक ! ॥ यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सरः । कर्म्मणाञ्चापि काम्यानां द्बापरस्तद्रजस्तमः ॥ यदा सदानृतं तन्द्री निद्राहिंसादिसाघनम् । शोकमोहभयं दैन्यं स कलिस्तु तदा स्मृतः ॥” इति गारुडे २२७ अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । “तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्व्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ! ॥ सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्म्मणि भारत ! । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ! । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥” “अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्यतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ! ॥ [] यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते ॥ रजसि प्रलयं गत्वा कर्म्मसङ्गिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ कर्म्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्म्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ ऊर्द्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥” इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १४ । ८१८ ॥ तत्तु आवरकं मोहहेतुः । इत्यमरभरतौ ॥ अस्य कार्य्यं संहारः । इति श्रीधरस्वामी ॥ तस्य धर्म्मो यथा । प्रमादः १ मोहः २ भयम् ३ क्लान्तिः ४ विषादः ५ शोकः ६ अरतिः ७ अनार्य्यता ८ । इति मोक्षधर्म्मः ॥ श्रमः ९ तन्द्रा १० । इत्याश्वमेधिकपर्व्व ॥ अन्धकारः । (यथा, महाभारते । १ । १०५ । १० । “तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत ! ॥”) तत्पर्य्यायः । तमसम् २ निशाचर्म्म ३ नीलपङ्कम् ४ रजोबलम् ५ दिवान्तकः ६ वियद्भूतिः ७ खलुक् ८ वृत्रः ९ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ रजोरसम् १० दिनान्तरम् ११ अन्धकम् १२ । इति शब्दरत्नावली ॥ अमरोक्तपर्य्यायोऽन्धकारशब्दे द्रष्टव्यः ॥ शोकः । इति मेदिनी । से, २४ ॥ पापम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (राहुः । इति मेदिनी । से, २४ ॥ यथा, रषुः । ८ । ३७ । “निमिमील नरोत्तमप्रिया हृतचन्द्रा तमसेव कौमुदी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-590-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तम" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पर-तमसमास: पर + तम कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: तम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: तम् + अच्)
अन्य सम्भावना: तम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परतम 📚पर 📚तम ➤ पर (दूसरा, दूर, उत्तम) + तम (अन्धकार)
संस्कृत: राहुः · पर्याय: राहु, स्वर्भानु, सैंहिकेय, विधुन्तुद, तमस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पर 📚साधारणतः लोग दो चरणों को ही (जिन्हें वास्तव में अर्धाली कहते हैं) चौपा…🟠🔵🟣🟢🟤
तम 📚अंधकार । अँधेरा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तम
राहु के (१.३.२८) — राहु, स्वर्भानु, सैंहिकेय, विधुन्तुद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • परतम = पर + तम कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • तम: तम् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें