🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:19:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पराचीन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पराचीन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पराचीन

अर्थ: विरूद्ध दिशा में मुड़ा हुआ, विमुख़

संस्कृत: पर्याय: पराङ्मुख

व्युत्पत्ति: पराच् + ख (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पराचीन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पराचीन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पराचीन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापराचीनःपराचीनौपराचीनाः
द्वितीयापराचीनम्पराचीनौपराचीनान्
तृतीयापराचीनेनपराचीनाभ्याम्पराचीनैः
चतुर्थीपराचीनायपराचीनाभ्याम्पराचीनेभ्यः
पञ्चमीपराचीनात् / पराचीनाद्पराचीनाभ्याम्पराचीनेभ्यः
षष्ठीपराचीनस्यपराचीनयोःपराचीनानाम्
सप्तमीपराचीनेपराचीनयोःपराचीनेषु
सम्बोधनहे पराचीनहे पराचीनौहे पराचीनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पराचीन
पराचीन
parācīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मुँह फेरे हुए (3.1.33) पराङ्मुख
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पराचीन पु † १ वि॰ [सं॰ प्राचीन] दे॰ प्राचीन । उ॰—तब तुव अल्हन जल आनहि पराचीन यह बत्त ।—प॰ रासो, पृ॰ ११३ ।
पराचीन २ वि॰ [सं॰]
१. पराङमुख ।
२. अनुपयुक्त ।
३. बहिर्मुख [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पराचीन mfn. turned away or downwards or opposite, averted, VS. &c. &c.
being o˚ or beyond or outside of BhP. averse from, indifferent to (abl.), MBh.
unfit, improper, Hcar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (590,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पराचीन a. [पराच्-ख] 1 Turned in an opposite direction, averted. --2 Averse from, disinclined to. --3 Not minding, not caring about. --4 Happening subsequently or afterwards (उत्तरकालभव). --5 Situated on the other side, being beyond. --नं ind. 1 Away from, beyond. --2 [] More than.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0669-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पराचीन त्रि० पराचि भवः स्व । १ उत्तरकालभवे २ परा० ङमुखे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4241,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पराचीनः, त्रि, (पराञ्चति अनभिमुखीभवतीति । अञ्चु + “ऋत्विग्दधृक् ।” ३ । २ । ५९ । इति क्विन् ततः स्वार्थे “विभाषाञ्चेरदिक् स्त्रियाम् ।” ५ । ४ । ८ । इति खः ।) पराङ्मुखः । इत्य- मरः । ३ । १ । ३३ ॥ (यथा, भागवते । ३ । ३२ । २८ । “ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् । अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्म्मिणा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-054-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पराचीनपराचीन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पराचीन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पराचीन 📚 ➤ विरूद्ध दिशा में मुड़ा हुआ, विमुख़
संस्कृत: पर्याय: पराङ्मुख

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पराचीन 📚पु † ^१ वि॰ दे॰ 'प्राचीन'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पराचीन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पराचीन = परा + चीन कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • पराचीन: पराच् + ख (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें