🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:33:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पराजित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पराजित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पराजित

अर्थ: जीता हुआ, वश में किया हुआ, हराया हुआ

संस्कृत: पर्याय: पराभूत

व्युत्पत्ति: परा + जि + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पराजित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पराजित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. जित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परा + जि + क्त
  4. जित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परा + जि + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पराजित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापराजितःपराजितौपराजिताः
द्वितीयापराजितम्पराजितौपराजितान्
तृतीयापराजितेनपराजिताभ्याम्पराजितैः
चतुर्थीपराजितायपराजिताभ्याम्पराजितेभ्यः
पञ्चमीपराजितात् / पराजिताद्पराजिताभ्याम्पराजितेभ्यः
षष्ठीपराजितस्यपराजितयोःपराजितानाम्
सप्तमीपराजितेपराजितयोःपराजितेषु
सम्बोधनहे पराजितहे पराजितौहे पराजिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पराजित
पराजित
parājita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हारा हुआ (2.8.112) पराभूत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पराजित वि॰ [सं॰] परास्त । पराभूत । हारा हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परा—जित (परा-), mfn. conquered, defeated, overthrown, cast (in a lawsuit), condemned by law, RV.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (589,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पराजित p. p. 1 Conquered, subjugated, defeated. --2 Condemned by law, cast or defeated (as in a law-suit).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0669-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पराजित त्रि० परा + जि--कर्मणि क्त । पराभूते कृतपराजये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4241,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पराजितः, त्रि, (परा + जि + कर्म्मणि क्तः ।) कृतपराजयः । हारितः । तत्पर्य्यायः । परा- भूतः २ विजितः ३ निर्जितः ४ जितः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ “इदं वाच्यमिदमवाच्यमेवं सति पराजितो भवतीति इमानि खलु पदानि भिषग्- वादमार्गज्ञानार्थमधिगम्यानि भवन्ति ।” इति चरके विमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-054-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पराजित" आता है (26)
जित जीता हुआ । पराजित । जिस दूसरे ने जीता होअपध्वस्त पराजित । हारा हुआ । परास्तअभिभूत पराजित । हराया हुआपराभूत पराजित । हारा हुआपरास्त पराजित । हारा हुआपरिभूत हारा या हराया हुआ । पराजितउज्जित विजित । जीता हुआ । पराजितधराशायी धरती पर गिरा हुआ । गिरा हुआ । पराजितनत मुड़ा हुआ । टेढ़ादमित जिसका दमन किया गया होभग्न टूटा हुआध्वस्त च्युत । गलित । गिरा पड़ाआक्रांत जिसपर आक्रमण किया गया हो । जिसपर हमला हुआ होव्याख्यात जिसकी व्याख्या की गई होअभिहत पीटा हुआ । ताड़ित । आहत । आक्रांतअवगणित निंदित । तिरस्कृत । अपमानितआत्तगंध सूँघा हुआव्यंसित जो छला गया हो । वंचित । प्रतारितप्रस्कन्न पतित । समाज का नियम भंग करनेवालापराजिष्णु पराजय योग्य । जिसे परास्त किया जा सकेप्रपलायित भागा हुआ । भग्गू । भगोड़ासक्ष अतिक्रमण करने योग्यप्रभग्न तोडा़ हुआ । चूर चूर किया हुआजेर आँवल । वह झिल्ली जिसमें गर्भगत बालक रहता और पुष्ट होता हैतरहेल पु † वि॰मगलूब चौबीस शोभाओं में से एक । (संगीत)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पराजितपराजित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पराजित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | जित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परा + जि + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पराजित 📚 ➤ जीता हुआ, वश में किया हुआ, हराया हुआ
संस्कृत: पर्याय: पराभूत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पराजित 📚परास्त । पराभूत । हारा हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पराजित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पराजित = परा + जित कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • पराजित: परा + जि + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें