🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:57:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परायणः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परायणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परायणः

अर्थ: अनुरक्त, भक्त, संसक्त

व्युत्पत्ति: पर-अयण

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परायण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परायण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरायणःपरायणौपरायणाः
द्वितीयापरायणम्परायणौपरायणान्
तृतीयापरायणेनपरायणाभ्याम्परायणैः
चतुर्थीपरायणायपरायणाभ्याम्परायणेभ्यः
पञ्चमीपरायणात् / परायणाद्परायणाभ्याम्परायणेभ्यः
षष्ठीपरायणस्यपरायणयोःपरायणानाम्
सप्तमीपरायणेपरायणयोःपरायणेषु
सम्बोधनहे परायणहे परायणौहे परायणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परायण
परायण
parāyaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परायण १ वि॰ [सं॰]
१. गत । गया हुआ ।
२. निरत । प्रवृत्त । तत्पर । लगा हुआ । जैसे, धर्मपरायण, नीतिपरायण ।
३. आश्रित । अवलंबित (को॰) ।
४. त्राता । रक्षक (को॰) ।
परायण २ संज्ञा पुं॰
१. भागकर शरण लेने का स्थान । आश्रय ।
२. विष्णु ।
३. अंतिम लक्ष्य । प्रधान या उत्कृष्ट लक्ष्य (को॰) ।
४. सार । तत्व (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. परायण n. (for 2. See p. 590, col. 3) final end or aim, last resort or refuge, principal object, chief matter, essence, summary (˚णं-√ कृ, to do one's utmost), ŚBr.; Up.; MBh. &c.
(in medic.) a universal medicine, panacea, Car.
a religious order or division, W.
(ifc.; f(आ). ) making anything one's chief object, wholly devoted or destined to, engaged in, intent upon, filled or occupied with, affected or possessed by (-ता f., Daś.), Mn.; MBh. &c.
परायण mf(आ)n. violent, strong (as pain), MBh. i, 8367 (Nīlak.)
principal, being the chief object or final aim, ib.
dependent on (gen.), R.
leading or conducive to (gen.), MBh.
परायण m. N. of a pupil of Yājñavalkya, VāyuP.
2. परायण n. (परा + √ इ) going away, departure or way of departure, final end, last resort, RV.; AV.; ŚBr. (cf. 1. परायण, p. 587.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (587,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परायण See under पर (पर-अयन).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0670-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परायण न० परमयनं णत्वम् । १ अत्यन्तासक्ता २ उत्तमाश्रये च ६ ब० । ३ अत्यासक्ते यथा घमेपरायणः धम अत्यन्ता- सक्तः । ४ तत्परे ५ अभीष्टे च त्रि० मेदि० परममुत्- कृष्टं पुनर्वृत्तिरहितं स्थानमस्य । ६ विष्णौ पु० “निष्ठा शान्तिः परायणः” विष्णुसं० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4242,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परायणं, त्रि, आसङ्गवचनम् । इत्यमरः । ३ । २ । २ ॥ परं केवलमयनमासक्तिस्थानमिति परायणम् । यथा धर्म्मपरायणो धर्म्मासक्तः । इति भरतः ॥ आश्रयः । (यथा, मनुः । ४ । १० । “वर्त्तयंश्च शिलोञ्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः ॥” तत्परम् । अभीष्टम् । इति मेदिनी ॥ (नित्य- प्रतिष्ठा । यथा, रामायणे । २ । ४८ । १७ । “पादच्छायासुखं भर्त्तुस्तादृशस्य महात्मनः । स हि नाथोजनस्यास्य स गतिः स परायणम् ॥” “परायणं शाश्वतप्रतिष्ठा ।” इति रामानुजः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-055-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परायण" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परायणःपरायण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परायणः 📚 ➤ अनुरक्त, भक्त, संसक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परायण 📚गत । गया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें