🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:27:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परिकरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परिकरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परिकरः

अर्थ: परिजन, अनुचर वर्ग, नौकर-चाकर, अनुयायिवर्ग

संस्कृत: पर्यङ्कः, परिवारः · पर्याय: मञ्च, पर्यङ्क, पल्यङ्क, खट्वा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परिकर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परिकर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरिकरःपरिकरौपरिकराः
द्वितीयापरिकरम्परिकरौपरिकरान्
तृतीयापरिकरेणपरिकराभ्याम्परिकरैः
चतुर्थीपरिकरायपरिकराभ्याम्परिकरेभ्यः
पञ्चमीपरिकरात् / परिकराद्परिकराभ्याम्परिकरेभ्यः
षष्ठीपरिकरस्यपरिकरयोःपरिकराणाम्
सप्तमीपरिकरेपरिकरयोःपरिकरेषु
सम्बोधनहे परिकरहे परिकरौहे परिकराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परिकर
परिकर
parikara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पर्यंक (3.3.19) पलंग · पेटी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिकर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पर्यक । पलंम ।
२. परिवार । उ॰— भव भवा सबै परिकर समेत ।—ह॰ रासो, पृ॰ ६१ ।
३. बृंद । समूह ।
४. घेरनेवालों का समूह । अनुयायियों का दल । अनुचर वर्ग । लवाजमा । उ॰—श्री बृंदाबन राज है, जुगल केलि रस धास । तहँ के परिसर आदि को, बरनत या थल नाम ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ ३, पृ॰ ६४७ ।
५. समारंभ । तैयारी ।
६. कमरबंद । पट्टका । उ॰—मृग बिलोकि कटि परिकर बाँधा । करतर चाप रुचिर सर साँधा ।—मानस, ३ ।२७ ।
७. विवेक ।
५. एक अर्थालंकार जिसमें अभिप्राय भरे हुए विशेषणों के साथ विशेष्य आता है । जैसे,— हिमकरबदनी तिय निरखि पिय दृग शीतल होय ।
९. नाटक में भावी घटनाओं का संक्षेप में सूचन जिसे बीज कहते हैं (को॰) ।
१०. कार्य में सहायक । सहकर्मी (को॰) ।
११. फैसला । निर्णय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-कर परि-कर्मन् &c. See परि-कृ, col. 3.
परि-कर mf(ई)n. who or what helps or assists, W.
परि-कर m. (ifc. f(आ). ) attendants, followers, entourage, retinue, train (sg. and pl.), MBh.; Kāv. &c.
परि-कर m. multitude, abundance, Bhartṛ.; Bālar.
a girth, zone, waist-band, (esp.) a girdle to keep up a garment (˚रम्-√ बन्ध्, or ˚रं-√ कृ, ‘to gird up one's loins, make preparations’, and so परि-कर = आरम्भ, L.), Hariv.; Kāv.; Rājat. &c.
(in dram.) covert or indirect intimation of coming events in a plot, the germ of the Bīja, Daśar.
(in rhet.) a partic. figure in which many significant epithets or adjectives are employed one after the other to give force to a statement, Kpr.; Sāh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (591,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परिकरः 1 Retinue, train, attendants, followers. --2 A multitude collection, crowd; Ratn. 3. 5. --3 A beginning, commencement; Bh. 1. 6. --4 A girth, waist-band, cloth worn round the loins; अहिपरिकरभाजः Śi. 4. 65; परिकरं बंध् or कृ ‘to gird up one's loins, to make oneself. ready, prepare oneself for any action’; बध्नन्सवेगं परिकरं K. 170; कृतपरिकरस्य भवादृशस्य त्रैलोक्यमपि न क्षमं परिपंथीभवितुं Ve. 3; G. L. 47; Amaru. 92; U. 5. 12. --5 A sofa. --6 (In Rhet.) N. of a figure of speech which consists in the use of significant epithets; विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः K. P. 10; e. g. [] सुधांशुकालतोत्तंसस्तापं हरतु वः शिवः Chandr. 5. 59. --7 (In dramaturgy) Covert or indirect intimation of coming events in the plot of a drama, the germ or the बीज q. v.; see S. D. 340. --8 Judgment. --9 A helper, colleague, co-worker.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0671-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिकर पु० परि + कॄ--अप् । १ पर्य्यङ्के २ परिवारे ३ समारम्भे च अमरः ४ समूहे ५ पगाढगात्रबन्धे हेमच० ६ विवेके मेदि० ७ सहकारिणि च विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4244,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिकरः, पुं, (परिकीर्य्यते इति । कॄ शविक्षेपे + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति अप् । यद्बा परिक्रियतेऽनेनेति पुंसीति घः ।) पर्य्यङ्कः । परिवारः । इत्यमरः । ३ । ३ । १६५ ॥ समा- रम्भः । बृन्दः । इति शब्दरत्नावली ॥ प्रगाढ- गात्रिकाबन्धः । (यथा, मार्कण्डेये । १६ । २५ । “गाढं परिकरं बद्धा शुक्लसादाय चाधिकम् । स्कन्धे भर्त्तारमादाय जगाम मृदुगामिनी ॥”) विवेकः । इति विश्वः । सहकारी । यथा, -- [] “परिकरः सहकारी स च व्याप्तिपक्षधर्म्मत्वादिः ।” इति सामान्यनिरुक्तौ जगदीशः ॥ (अलङ्कारविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । १० । ७५ । “उक्तिर्विशेषणैः साभिप्रायैः परिकरो मतः ॥” उदाहरणं यथा तत्रैव । “अङ्गराज ! सेना- पते ! द्रोणोपहासिन् ! कर्ण ! रक्षैनं भीमाद्- दुःशासनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-057-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परिकरःपरिकर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परिकरः 📚 ➤ परिजन, अनुचर वर्ग, नौकर-चाकर, अनुयायिवर्ग
संस्कृत: पर्यङ्कः, परिवारः · पर्याय: मञ्च, पर्यङ्क, पल्यङ्क, खट्वा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परिकर 📚पर्यक । पलंम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
परिकर
पर्यंक (३.३.१९) — पलंग, पेटी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬