🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:34:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परिखा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परिखा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परिखा

अर्थ: प्रतिकूप, खाई, नगर या किले के चारों ओर बनी नाली या खात

संस्कृत: दुर्गादिपरितः खातम् · पर्याय: खेय

व्युत्पत्ति: परितः खन्यते- खन् + ड + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परिखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. परिखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. परिखा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. खा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + खै + अच्
  5. खा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: परि + खै + अच्
  6. खा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: परि + खै + अच्
  7. परिखा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. खा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: परि + खै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परिखा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरिखापरिखेपरिखाः
द्वितीयापरिखाम्परिखेपरिखाः
तृतीयापरिखयापरिखाभ्याम्परिखाभिः
चतुर्थीपरिखायैपरिखाभ्याम्परिखाभ्यः
पञ्चमीपरिखायाःपरिखाभ्याम्परिखाभ्यः
षष्ठीपरिखायाःपरिखयोःपरिखाणाम्
सप्तमीपरिखायाम्परिखयोःपरिखासु
सम्बोधनहे परिखेहे परिखेहे परिखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परिखा
परिखा
parikhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
किले के चारों ओर की खाई (1.10.29) खेय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिखा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह गहरा गड्ढा जो किसी नगर या दुर्ग के चारों ओर इसलिये खोदा जाता था कि शत्रु उसमें सहज में न घुस सकें । किसी नगर या दुर्ग को घेरनेवाली खाईं । खंदक । खाईं ।
३. तल या मूल (लाक्ष॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-खा f. (once ibc. ˚ख, BhP.) a moat, ditch, trench or fosse round a town or fort (also applied to the sea surrounding the earth), Mn.; MBh.; Kāv. &c.
N. of a village in the North country g. पलद्य्-आदि (iv, 2, 110)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (592,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परिखा A moat, ditch, trench round a fort or town; R. 1. 30; 12. 66.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0672-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिखा स्त्री परितः खन्थते खन--हृ । पुरादौ रिपुप्रभृतीनां दुष्प्रवेशतासिद्धये गर्त्तरूपायां जलाधारस्थाने वेष्टना- कारभूमौ अमरः । परिखामानञ्च ब्रह्मवै पु० जन्मख० २०२ अ० उक्तं यथा “प्रस्ये च परिखामानं शतहस्तं प्रशस्तकम् । परितः शिविराणाञ्च गम्भीरदशहस्त- कम् । सङ्केतपूर्वकञ्चैव परिखाद्वारमीप्सितम् । शत्रोरगम्यं मित्रस्य गम्यमेव सुखेन च” । ततः भवाद्यर्थे पलाद्या० अण् । पारिख तद्भवादौ त्रि० । तत्र गणे परिखात इति पाठान्तरे पारिखात इत्यपि तत्रार्थे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4245,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिखा, स्त्री, (परितः खन्यते इति । खन् + “अन्येष्वऽपीति ।” ३ । २ । १०१ । डः ।) राजघान्यादिवेष्टनखातम् । इति भरतः ॥ गड- खाइ इति खाना इति च यस्याः प्रसिद्धिः । तत्पर्य्यायः ॥ खेयम् । इत्यमरः । १ । १० । २९ ॥ (यथा, मनुः । ७ । १९६ । “भिन्द्याच्चैव तडागानि प्राकारपरिखास्तथा । समवस्कन्दयेच्चैनं रात्रौ वित्रासयेत्तथा ॥”) तस्या मानं यथा, -- “प्रस्थे च परिखामानं शतहस्तं प्रशस्तकम् । परितः शिविराणाञ्च गम्भीरं दशहस्तकम् ॥” सङ्केतपूर्व्वकञ्चैव परिखाद्वारमीप्सितम् । शत्रोरगम्यं मित्रस्य गम्यमेव सुखेन च ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे २०२ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-057-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिखा" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परिखापरिखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: परिखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | परिखा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परिखा 📚 ➤ प्रतिकूप, खाई, नगर या किले के चारों ओर बनी नाली या खात
संस्कृत: दुर्गादिपरितः खातम् · पर्याय: खेय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परिखा 📚वह गहरा गड्ढा जो किसी नगर या दुर्ग के चारों ओर इसलिये खोदा जाता था कि …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
परिखा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें