🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:06:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परिताप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परिताप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परिताप

अर्थ: अत्यंत या झुलसा देने वाली गर्मी

व्युत्पत्ति: परि + तप् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परिताप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ताप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + तप् + घञ्
  3. ताप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + तप् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परिताप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरितापःपरितापौपरितापाः
द्वितीयापरितापम्परितापौपरितापान्
तृतीयापरितापेनपरितापाभ्याम्परितापैः
चतुर्थीपरितापायपरितापाभ्याम्परितापेभ्यः
पञ्चमीपरितापात् / परितापाद्परितापाभ्याम्परितापेभ्यः
षष्ठीपरितापस्यपरितापयोःपरितापानाम्
सप्तमीपरितापेपरितापयोःपरितापेषु
सम्बोधनहे परितापहे परितापौहे परितापाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परिताप
परिताप
paritāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिताप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अत्यंत जलन । गरमी । आंच । ताव ।
२. दु:ख । क्लेश । पीड़ा । व्यथा । दर्द । तकलीफ ।
३. मान- सिक दु:ख या क्लेश । संताप । मनस्ताप । क्षोभ । उद्वेग । रंज ।
४. पश्चात्ताप । पछतावा । उ॰—अपने समय के नष्ट होने का परिताप होता है । —प्रेमघन॰,भा॰ २,पृ॰ ४४९ ।
५. भय । डर ।
६. कंप । कँपकँपी ।
७. एक विशेष नरक का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-ताप m. glow, scorching, heat, Kālid.; MārkP.
pain, agony, grief, sorrow, R.; Kathās.; BhP. &c.
repentance, MBh.; Pañc.
N. of a partic. hell, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (595,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परितापः 1 Extreme or scorching heat; (पादपः) शमयति परितापं छायया संश्रितानां Ś. 5. 7; गुरुपरितापानि गात्राणि 3. 18; Rs. 1. 22. --2 Pain, agony, anguish, grief; प्रसक्ते निर्वाणे हृदय परितापं वहसि किं M. 3. 1. --3 Lamentation, wailing; विरचितविविधविलापं सा परितापं चकारोच्चैः Gīt. 7. --4 Trembling, fear. --5 Hell.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0675-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिताप पु० परितप्यतेऽत्र परि + तप--आघारे घञ् । १ नरके करणे घञ् । २ दुःखे मेदि० । ३ शोके शब्दच० ४ भये ५ कम्पे विश्वः ६ अत्युष्णतायाञ्च “ते ह्रादपरिताप फलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात्” पात० सू० “ते जन्मायुर्भोगा पुण्यहेतुका सुखफलाः अपुण्यहेतुकादुःखफलाः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4248,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परितापः, पुं, (परिसर्व्वतोभावेन तप्यतेऽनेन । परि + तप् + वञ् ।) दुःखम् । (यथा, भाग- वते । ७ । ८ । ५२ । “स तु जनपरितापं तत्कृतं जानता ते नरहर उपनीतः पञ्चतां पञ्चविंश ॥”) नरकान्तरम् । इति मेदिनी ॥ शोकः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रामायणे । २ । २२ । २५ । “एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना । व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते ॥”) भयम् । कम्पः । इति विश्वः ॥ अत्युष्णता च ॥ (यथा, मार्कण्डेये । १५ । ४९ । “परितापञ्च गात्रेभ्यः पीडाबाधाश्च कृत्स्नशः । अपहन्ति नरव्याघ्र ! दयां कुरु महीपते ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-060-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिताप" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परितापपरिताप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ताप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + तप् + घञ् | ताप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + तप् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परिताप 📚 ➤ अत्यंत या झुलसा देने वाली गर्मी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परिताप 📚अत्यंत जलन । गरमी । आंच । ताव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • परिताप: परि + तप् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें