🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:03:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परिधान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परिधान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परिधान

अर्थ: कपड़े पहनना, वस्त्र धारण करना

संस्कृत: परिधानम् · पर्याय: अन्तरीय, उपसङ्ख्यान, अधोम्शुक, कच्छ, अन्तर

व्युत्पत्ति: परि + धा + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परिधान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. धान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + धन् + घञ्
  3. धान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + धे + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परिधान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरिधानम्परिधानेपरिधानानि
द्वितीयापरिधानम्परिधानेपरिधानानि
तृतीयापरिधानेनपरिधानाभ्याम्परिधानैः
चतुर्थीपरिधानायपरिधानाभ्याम्परिधानेभ्यः
पञ्चमीपरिधानात् / परिधानाद्परिधानाभ्याम्परिधानेभ्यः
षष्ठीपरिधानस्यपरिधानयोःपरिधानानाम्
सप्तमीपरिधानेपरिधानयोःपरिधानेषु
सम्बोधनहे परिधानहे परिधानेहे परिधानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परिधान
परिधान
paridhāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नीचे पहनने का वस्त्र (धोती) (2.6.118) अन्तरीय · उपसंव्यान · अधोंशुक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिधान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी वस्तु से अपने शरीर को चारो ओर से छिपाना । कपड़े लपेटना ।
२. कपड़ा पहनना ।
३. वह जो पहना जाय । वस्त्र,कपड़ा,पोशक । पहनावा ।
४. धोती आदि नीचे पहनने के वस्त्र ।
५. स्तुति,प्रार्थना, गायन आदि का समाप्त करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-धान n. (and ˚धान) putting or laying round (esp. wood), wrapping round, putting on, dressing, clothing, KātyŚr.; R.; Pañc.
a garment, (esp.) an undergarment (ifc. f(आ). ), AV.; ŚBr. &c. (also परी-ध्˚)
closing or concluding (a recitation), ŚāṅkhBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (596,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि(री)धानं 1 Putting on a garment, dressing. --2 A garment, especially an undergarment, clothes in general; आत्तचित्रपरिधानविभूषाः Ki. 9. 1; Śi. 1. 61; 4. 68; Pt. 5. 23. --3 Closing or concluding. --4 Ved. Putting round.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0676-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिधान न० परिधीयते परि + धा--कर्मणि ल्युट् । १ परि- हितवस्त्रे नाभेरधोधृतवसने अमरः भावे ल्युट् । २ व- स्त्रादेर्देहाद्वौ धारणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4248,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिधानं, क्ली, (परिधीयते यत् । परि + धा + कर्म्मणि ल्युट् ।) परिधेयवस्त्रम् । तत्पर्य्यायः । अन्तरीयम् २ उपसंव्यानम् ३ अधोऽंशुकम् ४ । इत्यमरः । २ । ६ । ११७ ॥ (यथा, पञ्च- तन्त्रे । ५ । २३ । “वरं वनं व्याघ्रगजादिसेवितं जलेन हीनं बहुकण्टकावृतम् । तृणानि शय्या परिधानवल्कलं न बन्धुमध्ये धनहीनजीवितम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-060-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिधान" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परिधानपरिधान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + धन् + घञ् | धान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + धे + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परिधान 📚 ➤ कपड़े पहनना, वस्त्र धारण करना
संस्कृत: परिधानम् · पर्याय: अन्तरीय, उपसङ्ख्यान, अधोम्शुक, कच्छ, अन्तर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परिधान 📚किसी वस्तु से अपने शरीर को चारो ओर से छिपाना । कपड़े लपेटना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
परिधान
नीचे पहनने का वस्त्र (धोती) (२.६.११८) — अन्तरीय, उपसंव्यान, अधोंशुक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • परिधान = परिध + आन तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • परिधान: परि + धा + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬