🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:50:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परिपवन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परिपव+न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परिपव

अर्थ: पवित्र बनना या होना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: पवने · पर्याय: निष्पाव, पवन

अंग्रेज़ी: to purify, to cleanse

व्युत्पत्ति: पू + अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + पू + अप्
  2. पव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + पू + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापवःपवौपवाः
द्वितीयापवम्पवौपवान्
तृतीयापवेनपवाभ्याम्पवैः
चतुर्थीपवायपवाभ्याम्पवेभ्यः
पञ्चमीपवात् / पवाद्पवाभ्याम्पवेभ्यः
षष्ठीपवस्यपवयोःपवानाम्
सप्तमीपवेपवयोःपवेषु
सम्बोधनहे पवहे पवौहे पवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पू (भ्वादिगण) · अर्थ: पवित्र बनना या होना (पवने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपवतेपवेतेपवन्ते
मध्यमपवसेपवेथेपवध्वे
उत्तमपवेपवावहेपवामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): पवते · लिट् (आत्मने.): पुपुवे · लुट् (आत्मने.): पविता · लृट् (आत्मने.): पविष्यते · लोट् (आत्मने.): पवताम् · लङ् (आत्मने.): अपवत · विधिलिङ् (आत्मने.): पवेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पविषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अपविष्ट · लृङ् (आत्मने.): अपविष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पवन · ण्वुल्: पावकः · तृच्: पविता · यत्: पव्यः · ण्यत्: पाव्यः · तव्य: पवितव्यः · अनीयर्: पवनीयः · क्त: पवितः · क्तवतु: पवितवान् · शानच्: पवमानः · क्त्वा: पवित्वा · ल्यप्: प्रपूय · तुमुन्: पवितुम् · णमुल्: पावम् · क्तिन्: पूति · क्वसु: पुपूवान्

न

अर्थ: निषेधात्मक अव्यय, ’नहीं’ ’न तो’ ’न’ का समानार्थक, लोट् लकार में प्रतिषेधात्मक न होकर, आज्ञा, प्रार्थना या कामना के लिए प्रयुक्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पव
पव
pava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(अनाज) ओसाना (3.2.24) निष्पाव · पवन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गोबर ।
२. वायु । हवा ।
३. अनाज की भूसी साफ करना । ओसाना । बरसाना ।
पव २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ पौ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पव m. (√ पू) purification, winnowing corn, Pāṇ. iii, 3, 28, Sch.
air, wind, L.
a marsh, L.
N. of a son of Nahuṣa, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (610,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पवः [पू-भावे-अप्] 1 Wind. --2 [] Purification. --3 A marsh. --4 Winnowing corn. --वा Purification. --वं Cow-dung.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0688-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पव पु० पू--भावे अप् । १ निष्पावे शूर्पवायुना धान्यादेनिर्व्यू- षकरणे शाल्यादेः शोधने अमरः कर्त्तरि अच् । २ वायौ शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4273,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पवं, क्ली, (पूयतेऽनेन । पूञगि शोधे + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति अप् ।) गोमयम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (गोमयशब्दे विवरणमस्य ज्ञातव्यम् ॥)
पवः, पुं, (पवनमिति । पूञ शोधने + भावे अप् । यद्वा, पुनातीति । पू + अच् ।) निष्पावः । स च धान्यादीनां निर्वुषीकरणम् । शाल्यादेः शोधनं बहुलीकरणम् । इत्यमरभरतौ ॥ (पू + करणे अप् । यद्वा पुणातीति कर्त्तरि अच् ।) वायुः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-082-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परिपवपव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + पू + अप् 📚
अन्य सम्भावना: पव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + पू + अच्
नअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परिपव 📚 ➤ पवित्र बनना या होना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: पवने · पर्याय: निष्पाव, पवन

न 📚 ➤ निषेधात्मक अव्यय, ’नहीं’ ’न तो’ ’न’ का समानार्थक, लोट् लकार में प्रतिषेधात्मक न होकर, आज्ञा, प्रार्थना या कामना के लिए प्रयुक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पव 📚गोबर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पव
(अनाज) ओसाना (३.२.२४) — निष्पाव, पवन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • परिपव: परि + पू + अप् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬