🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:42:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परिमलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परिमलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परिमलः

अर्थ: सुगंध, सुवास, सौरभ, महक

संस्कृत: जनमनोहरगन्धः, कुङ्कुमादिमर्दनम् · पर्याय: विमर्दन

व्युत्पत्ति: परि + मल् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परिमल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परिमल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरिमलःपरिमलौपरिमलाः
द्वितीयापरिमलम्परिमलौपरिमलान्
तृतीयापरिमलेनपरिमलाभ्याम्परिमलैः
चतुर्थीपरिमलायपरिमलाभ्याम्परिमलेभ्यः
पञ्चमीपरिमलात् / परिमलाद्परिमलाभ्याम्परिमलेभ्यः
षष्ठीपरिमलस्यपरिमलयोःपरिमलानाम्
सप्तमीपरिमलेपरिमलयोःपरिमलेषु
सम्बोधनहे परिमलहे परिमलौहे परिमलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परिमल
परिमल
parimala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मसलने (रगड़ने) से उत्पन्न मनोहर गन्ध 'परिमल' कहलाती है (1.5.11)
(केसर आदि का) मलना/सुगन्ध (3.2.13) विमर्दन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिमल संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ परिमलित ]
१. सुवास । उत्तम गंध । खुशबू । उ॰—परिमल अग्र गुलाब की झरि हंस सो सुख पावहीं ।—दरिया॰ बानी, पृ॰ ७ ।
२. वह सुगँध जो कुमकुम आदि सुगंधित पदार्थों के मले जाने से उत्पन्न हो ।
३. मलने का कार्य । मलना । उबटना ।
४. कुमकुम आदि का मलना या उबटना ।
५. मैथुन । सहवास । संभोग ।
६. दाग । धब्बा । चिह्न ।
७. पंडितों का समुदाय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-मल m. (Prākṛ. fr. √ मृद्?) fragrance, or a fragrant substance, perfume (esp. arising from the trituration of fragrant substances), Kāv.; Pañc. &c.
copulation, connubial pleasure, Kir. (see below)
a meeting of learned men, L.
soil, stain, dirt, L.
N. of a poet (also called Padmagupta), Cat.
N. of sev. wks. and Comms.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (598,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परिमलः 1 Fragrance, perfume, scent; परिमलो गीर्वाणचेतोहरः Bv. 1. 63, 66, 70, 71; Me. 25. --2 Pounding or trituration of fragrant substances. --3 A fragrant substance. --4 Copulation; अथ परिमलजामवाप्य लक्ष्मीं Ki. 10. 1. --5 A meeting of learned men. --6 A stain, spot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0678-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिमल पु० परि + मल--अच् । १ कुङ्कुमचन्दनादिमर्दने मर्द- नोद्भूते २ सुगन्धौ अमरः । ३ परितः सम्बन्धे च “सतां परिमप्रोद्भूतबद्धोत्सबः” इत्युदयनः ४ पण्डितसमूहे शब्दर०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4250,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिमलः, पुं, (परिमलते सुगन्धिपार्थिवकणां धरतीति । मल ङ् धारणे + अच् । “क्षितावेव गन्धः ।” इति न्यायादस्य तथात्वम् ।) विमर्द्दनम् । कुङ्कमादिमर्द्दनम् । विमद्दत्थिजनमनोहरगन्धः । सुरतादिविमद्वंत्थिविलेपनकुङ्कमादिगन्धः । इत्य- [] मरभरतौ ॥ सुरभिमाल्यगन्धादिधारणेनोत्पन्नो हृद्यो गन्धः । इति स्वामी ॥ (यथा, कलावि- लासे । १ । ५ । “रतिलुलितललितललनाक्लमजललववाहिनो मुहुर्यत्र । श्लथकेशकुसुमपरिमलवासितदेहा वहन्त्य- निलाः ॥”) तत्पर्य्यायः । आमोदः २ गन्धः ३ सौरभ्यम् ४ सौरभम् ५ । इति राजनिर्घण्टः ॥ पण्डित- समूहः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-062-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परिमलःपरिमल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परिमलः 📚 ➤ सुगंध, सुवास, सौरभ, महक
संस्कृत: जनमनोहरगन्धः, कुङ्कुमादिमर्दनम् · पर्याय: विमर्दन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परिमल 📚सुवास । उत्तम गंध । खुशबू🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
परिमल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • परिमलः: परि + मल् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬